Świętowit – bóg wojny, urodzaju i wróżb
Świętowit jest kolejnym bóstwem z panteonu bogów słowiańskich autorstwa Stanisława Jakubowskiego, którego dzieła znajdują się w zbiorach przemyskiego muzeum. Świętowit łac. Suantovitus często błędnie nazywany Światowidem był naczelnym bogiem czczonym przez Słowian połabskich, dawniej zamieszkujących nadbałtycką wyspę Rugię i gród Arkona. Jego imię składa się z dwóch części – rdzenia święt oraz wit. Pierwszy oznacza świętego,
w znaczeniu silny, potężny. Natomiast wit oznacza pana, władcę. Możemy więc przyjąć, że Świętowita nazywano silnym, potężnym panem iwładcą – już sama nazwa wskazuje na jego duże znaczenie w słowiańskiej mitologii.
Źródła historyczne potwierdzające kult Świętowita pochodzą głównie z Chronica Slavorum autorstwa Helmolda z Bozowa oraz Gesta Danorum Saxo Gramatyka. Jego kult, udokumentowany w średniowiecznych kronikach stanowi jedno z najlepiej potwierdzonych świadectw religii Słowian. Dowiadujemy się z nich, że głównym ośrodkiem kultu Świętowita była Arkona na Rugii, gdzie znajdowała się monumentalna świątynia poświęcona bóstwu. Do świątyni miał wstęp jedynie kapłan, który przebywając w niej musiał wstrzymywać powietrze, by nie skazić boskości miejsca swoim oddechem. Według źródeł w świątyni znajdował się imponującej wielkości posąg boga o czterech twarzach, symbolizujących jego wszechwiedzę i zdolność patrzenia we wszystkie strony świata. W jednej ręce trzymał róg, a w drugiej dzierżył miecz, symbolizujący jego wojowniczy charakter. Świętowita radzono się w kwestiach wojennych i tutaj swoją wróżebną funkcję spełniał także jego święty koń. Przechodził on między rzędami włóczni przy czym potrącenie jej przez wierzchowca lewą nogą uważane było za zły znak, natomiast prawą – za pomyślny. Saxo Gramatyk tak pisał w swoich kronikach: W świątyni stał posąg ogromny, wielkością przewyższający postać ciała ludzkiego, czterema głowami i tyluż karkami wzbudzający zdziwienie, z których dwie w stronę piersi a dwie w stronę pleców zdawały się patrzeć. Zresztą wzrok umieszczonych z przodu czy z tyłu [głów], jedna w prawo, druga w lewo zdawały się zwracać. Brody były podgolone, włosy postrzyżone tak, że widoczny był zamiar artysty, aby przedstawić sposób, w jaki Rugianie czesali głowy.
W dziełach wspomnianych kronikarzy została opisana nie tylko świątynia Świętowita, ale też rytuały związane z oddawaniem mu czci zwłaszcza podczas Święta Plonów obchodzonego pod koniec żniw. Pieczono wtedy okrągły kołacz, za którym chował się kapłan. Następnie pytał on zgromadzonych na ucztowaniu biesiadników, czy go widać. Kiedy oni odpowiadali twierdząco, mężczyzna zwracał się do słowiańskiego boga wojny i urodzaju z prośbą o to, aby pomnożył plony. Dzięki temu, gdy następnym razem plemię upiecze kołacz, będzie on tak wielkich rozmiarów, że w całości zakryje postać kapłana. To życzenie miało przywołać pomyślność i obfitość. Następnie urządzano wielką ucztę, a kapłan odczytywał wróżbę z rogu Świętowita. Jeżeli nalanego tam rok wcześniej wina bądź miodu nie ubyło, oznaczało to, że plony będą udane. Jeżeli zaś trunku zabrakło, był to znak, aby przygotować się na ciężki czas i szykować zapasy jedzenia. Po odczytaniu wróżby z rogu Świętowita kapłan wylewał resztki napoju pod nogi posągu, oddawał cześć bóstwu i napełniał naczynie świeżym trunkiem.
Wierzono, że Świętowit dominował nad innymi bóstwami w kontekście ważnych wydarzeń związanych z losem Słowian. Był bogiem siły, urodzaju i opiekował się zgromadzonymi plonami. Uznawany był za tego, który ma moc obdarzenia ludzi bogactwem. Był także bóstwem wojennym – to on w czasie walk zagrzewał do boju i przesądzał o zakończeniu wojny. Miejscowa ludność Arkony płaciła bogu dziesięcinę. Przypadała mu także 1/3 część łupów wojennych. Podlegał mu również oddział trzystu konnych wojowników, których zadaniem było pilnować zgromadzonych w świątyni skarbów i powiększać majątek. Niektórzy badacze uznają, że Świętowit jest uosobieniem boga Peruna. Cyfrą nierozłącznie z nim kojarzoną była czwórka.
W 1168 roku duński król Waldemar I zdobył Arkonę i nakazał usunąć znajdujące się w jej pobliżu wizerunki bóstw, w tym przede wszystkim Świętowita arkońskiego, który został rozbity na kawałki i spalony. Mimo zniszczenia świątyni Świętowit odgrywał ogromną rolę w kulturze i tradycjach Słowian, zwłaszcza tych zamieszkujących obszary nadbałtyckie. Jego wizerunek i symbolika przetrwały w opowieściach, legendach i sztuce ludowej. Pamięć
o Świętowicie widoczna w lokalnych zwyczajach i przesądach, zwłaszcza związanych
z plonami i ochroną domostw, a jego postać stała się symbolem słowiańskiej tożsamości i jest obecna w rekonstrukcjach historycznych oraz w kulturze popularnej.
Ewa Lichota
Bibliografia
Brückner A., Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985.
Gardeła L., Słowiańska Melancholia. Życie i twórczość Stanisława Jakubowskiego, Warszawa 2024.
Gieysztor A., Mitologia Słowian,Warszawa 1982.
