Sekcja żeńska Bractwa – Zgromadzenie Sióstr Świętego Mikołaja w Przemyślu
Według greckokatolickiego biskupa przemyskiego, Tomasza Polańskiego, bractwa zawsze przynosiły korzyści duchowe i dobroczynne, dlatego też dążył do wznowienia, zlikwidowanego w 1784 r., w ramach reformy józefińskiej Bractwa Świętego Ojca Mikołaja w Przemyślu i nadał mu nowy statut 27 kwietnia 1862 r. Pomimo to, że przez ten okres oficjalnie Bractwo nie istniało to potajemnie nadal funkcjonowało i w 1830 r. miało swój statut zatwierdzony przez bp Jana Śnigurskiego.
Konfraternia ta działała przy katedralnej cerkwi pw. Świętego Jana Chrzciciela w Przemyślu (ob. kościół Karmelitów Bosych pw. Świętej Teresy) i była najstarszą wśród istniejących w mieście. Funkcjonowała tu do chwili likwidacji przez władze komunistyczne w 1946 r. Historię jej powstania i działalności opisałam w roku ubiegłym w „Materiałach i Studiach Muzealnych” t. XIII. Teraz przyszła pora na słów kilka o sekcji żeńskiej tego Bractwa nazwanej Zgromadzeniem Sióstr Świętego Mikołaja.
Kobiety dopuszczono do posługi w 1830 r.; początkowo „dla lepszego utrzymania porządku przy nabożeństwach” (do noszenia świec liturgicznych i obrazu podczas procesji). Odsunięto je natomiast od udziału w posiedzeniach brackich i podejmowania wszelkich decyzji w ważnych sprawach. W 1830 r. oddziałem kobiecym zarządzały: Ewdokia Dawidowiczowa „obywatelka i mieszczanka przemyska” oraz Pelagia Barankiewiczowa „obywatelka i mieszczanka przemyska z przedmieścia Podzamcze”. Funkcje zastępczyń powierzono: Paraskewi Taworskiej, żonie zastępcy prowizora Bractwa męskiego oraz Magdalenie Warzychowskiej „obywatelce przemyskiej z ulicy Wodnej”. Podobnie jak sekcja męska, również żeńska wybrała kilka kobiet, zwanych pannami brackimi, których zadaniem było usługiwanie podczas liturgii. Obraz bracki nosiły: A. Fedoraykówna, R. Binicka, A. Powszyńska, M. Serednicka, M. Taworska, a świece wokół obrazu brackiego podczas uroczystych procesji: M. Tayferkiewiczowa, K. Torska i R. Lubingierówna.
Następnie 17 września 1863 r., oddział kobiecy bractwa uzyskał swój odrębny statut zatwierdzony przez bp Tomasza Polańskiego i pieczęć, która obecnie znajduje się w zbiorach MNZP. Na tłoku pieczętnym znajduje się wizerunek Świętego Mikołaja, biskupa, w głębokim popiersiu, w geście błogosławieństwa i z Pismem Świętym. Legenda otokowa: „СЕСТРиЧБСТВО СВ: НИКОЛА[…] ПЕРЕМИШЛИ 1863” (Zgromadzenie Sióstr Św. Mikołaja Przemyśl 1863). Statut ten składał się z siedmiu rozdziałów: 1. Cel, 2. Skład, 3. Zarząd, 4. Przyjęcie w poczet sióstr, 5. Obowiązki sióstr, 6. Święta sióstr, 7. Wykluczenie z szeregów sióstr. Podkreślał on, że siostry są wspólnotą tworzącą część składową oddziału męskiego. Miały one za cel i obowiązek pomnażać chwałę bożą i fundusze na rzecz ubogich, pomagać potrzebującym dziewczętom ruskim w Przemyślu i dbać o wizerunek cerkwi.
Aby wstąpić w szeregi konfraterni trzeba było złożyć przysięgę na wierność Bogu i przestrzeganie reguł. Odbywało się to w obecności duchownego i pozostałych członków Bractwa, zarówno oddziału żeńskiego jak i męskiego. W dobrym tonie było aby w tym dniu wszyscy, a nowo przyjmowana na pewno, się wyspowiadała i przyjęła Komunię Świętą. Uroczystość ta odbywała się w kaplicy Świętego Mikołaja, którą dobudowano do prawej nawy cerkwi katedralnej pw. Świętego Jana Chrzciciela w latach 1866-1886.
Bractwo to zrzeszało więc aktywną część społeczności wyznania greckokatolickiego. Kobiety ze Zgromadzenia Sióstr Świętego Mikołaja w Przemyślu były ściśle powiązane z oddziałem męskim od 1830 r. i istniały do 1946 r., kiedy to kościół i konwent zajęli na nowo Karmelici Bosi.
Tekst: Anna Durkacz-Foremska
Bibliografia:
– Białoń A., Bractwo Świętego Mikołaja w Przemyślu. Geneza i funkcje od momentu powstania do czasów współczesnych, „Rocznik Przemyski” t. 51, Historia z. 3(18)2015.
– Durkacz-Foremska A., Słów kilka o Bractwie Świętego Ojca Mikołaja przy greckokatolickiej katedrze w Przemyślu, „Materiały i Studia Muzealne” t. XIII, Przemyśl 2024.
Źródła archiwalne:
– APP, BŚM, sygn. 1 (Statut oddziału męskiego Bractwa Świętego Mikołaja w Przemyślu z 1830).
– APP, BŚM, sygn. 6 (Statut oddziału żeńskiego Bractwa Świętego Mikołaja w Przemyślu z 1863).
Netografia:
– Durkacz-Foremska A., Bractwo Świętego Ojca Mikołaja przy greckokatolickiej katedrze w Przemyślu, vide: https://mnzp.pl/zbiory/mpf-10446/ [dostęp: 03.12.2025]
