Perun. Słowiański bóg burzy, władca nieba i błyskawic.
Zanim w 966 roku Mieszko I przyjął chrzest, Słowianie posiadali swój własny system wierzeń, który był ściśle związany z potęgą przyrody, zjawiskami naturalnymi oraz żywiołami. Wraz z nadejściem nowej religii duchowieństwo starało się zatrzeć ślady dawnych wierzeń i zniechęcić ludność słowiańską do oddawania czci pogańskim bogom. Pomimo licznych prób funkcjonowały one jednak w społeczeństwie przez kilkaset kolejnych lat w kręgach szlachty, rycerstwa, a przede wszystkim chłopstwa. Słowianie wierzyli w więcej niż jednego boga, gdyż każdemu z nich przypisywali określoną sprawczość. W celu przebłagania konkretnego bóstwa składali im ofiary. Ludzie modlili się do nich o ratunek przed suszą, powodzią, burzą czy głodem, lub też o odwagę i dostatek. Wspomagali oni rolników i hodowców w gromadzeniu obfitych plonów i dbaniu o stada. Słowiańska mitologia pełna jest postaci, które były czczone w różnych częściach Polski, a wiele z tych wierzeń pozostawiło swój ślad w dzisiejszej kulturze i tradycjach. Rodzime wierzenia i bogowie słowiańscy nastręczają badaczom wielu trudności ze względu na niewielką ilość źródeł pisanych. Z tego też powodu odtwarzanie słowiańskiego panteonu opiera się głównie na znaleziskach archeologicznych oraz badaniach językoznawczych. Cennymi źródłami wiedzy o mitologii słowiańskiej są kroniki Galla Anonima czy Jana Długosza.
W zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej znajduje się kolekcja grafik i gwaszy autorstwa Stanisława Jakubowskiego przedstawiająca panteon bogów słowiańskich. Zbiór ten do przemyskiego muzeum trafił po 1918 r.
Prace Jakubowskiego zostały wydane nakładem Spółki Wydawniczej „Praca i Książka” w 1920 roku jako album/teka pt. „Bogowie Słowian : (mitologia słowiańska)”. Z. 1, „Bogowie”. Miało to na celu popularyzację mitologii słowiańskiej (jeden egzemplarz teki posiada Biblioteka MNZP). Album zawiera 12 ilustracji, przedstawiających bogów słowiańskich, poprzedzonych krótkim opisem, równolegle w języku polskim i francuskim.
Jedna z prac Stanisława Jakubowskiego znajdująca się we wspomnianej tece przedstawia Peruna – boga grzmotów i piorunów. Zajmuje on najwyższe miejsce w panteonie bogów słowiańskich. Często pełnił funkcję zwierzchnika nad innymi bóstwami. Jego imię możemy tłumaczyć jako „ten, który uderza”. Przedstawiano go jako wojownika trzymającego młot lub topór, symbolizującego siłę i potęgę. Perun był bóstwem, które miało bezpośredni wpływ na życie rolników, wojowników i władców. Wierzono, że to on był odpowiedzialny za opady deszczu, które zapewniały plony, ale również za burze, które mogły zniszczyć uprawy. Był także bogiem sprawiedliwości, porządku i prawa. Jego towarzyszką była Perperuna, utożsamiana zazwyczaj z siłami płodności. Według mitologii słowiańskiej to właśnie Perun razem z Welesem stworzyli świat. Źródła pisane, jak i przekazy ludowe potwierdzają mitologiczny motyw walki między walecznym Perunem a uosabiającym siły chaosu Żmijem – jednym z wcieleń władcy zaświatów Welesem. Kult Peruna był rozpowszechniony wśród Słowian wschodnich, zachodnich i południowych. W Kijowie, w 980 roku, książę Włodzimierz Wielki wzniósł posąg Peruna z srebrną głową i złotym wąsem, który został zniszczony, gdy Włodzimierz przyjął chrześcijaństwo zaledwie osiem lat później. Świątynie Peruna często znajdowały się na wzgórzach lub w świętych gajach, szczególnie pod dębami. Wśród ofiar składanych Perunowi najczęściej znajdowały byki, barany i inne zwierzęta, a także napoje i pokarmy. Jego świętym drzewem był dąb, a zwierzęciem – orzeł, który uważany był za jego posłańca. Miejsca uderzenia pioruna, zwłaszcza w dęby, były uznawane za święte i często stawały się miejscami kultu. Znakiem Gromowładcy był sześciobok foremny, którego wierzchołki łączyły się ze środkiem – rzeźbienie lub rysowanie tego znaku miało zapewnić bezpieczeństwo i ochronić przed uderzeniem pioruna – w niektórych regionach zwyczaj ten przetrwał do dnia dzisiejszego.
Święto Peruna czyli Perunica obchodzone jest przez współczesnych rodzimowierców słowiańskich w Polsce, na Słowacji, Ukrainie i Rosji – 20 lub 21 lipca. Obchody związane są z zawodami sportowymi na cześć Peruna, podczas których mężczyźni zmagają się ze sobą w różnych dyscyplinach. Zgromadzenia najczęściej odbywają się pod dębami i towarzyszy im biesiadowanie.
Ewa Lichota
Bibliografia
Brückner A., Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985.
Gardeła L., Słowiańska Melancholia. Życie i twórczość Stanisława Jakubowskiego, Warszawa 2024.
Gieysztor A., Mitologia Słowian, Warszawa 1982.
Winiarska K., Z umiłowania tego, co nasze… Bogowie Słowian Stanisława Jakubowskiego,
