One walczyły o Polskę. Kobiety z Ochotniczej Legii Kobiet
Cecylia Biernatowa, członkini Ochotniczej Legii Kobiet we Lwowie, 1919 r. (ze zbiorów MNZP, MPF-3920)
W zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej znajduje się kilka niezwykłych fotografii. Przedstawiają one młode kobiety w wojskowych mundurach, członkinie Ochotniczej Legii Kobiet – jednej z pierwszych w Europie formacji wojskowych, złożonych wyłącznie z kobiet. Zdjęcia te wykonano we Lwowie i prawdopodobnie w Przemyślu latach 1919-1920, stanowią one niezwykle cenne źródło ikonograficzne, dokumentujące zarówno służbę jak i codzienne życie legionistek. Większość przedstawionych kobiet pozostaje anonimowa, nie znamy ich imion ani losów, jedynie na odwrocie kilku fotografii zachowały się podpisy, pozwalające zidentyfikować pojedyncze uczestniczki Ochotniczej Legii Kobiet.
Ukazane na nich kobiety są bardzo młode, wiele z nich ma zaledwie dwadzieścia kilka lat. Na fotografiach portretowych, wykonanych najpewniej w atelier fotograficznym, widzimy je w mundurach polowych, lecz bez czapek, z włosami starannie upiętymi, o poważnych, niekiedy zadumanych twarzach. Inne ujęcia ukazują sceny zbiorowe, wspólne posiłki przy prostych stołach, rozmowy w chwilach odpoczynku. Są też fotografie wykonane podczas świąt Bożego Narodzenia, gdzie w skromnie udekorowanej sali stoi choinka, a na twarzach żołnierek pojawia się cień uśmiechu. W ich gestach i spojrzeniach widać silną więź i wzajemne wsparcie, jakie tworzyło się miedzy kobietami służącymi w trudnych, wojskowych warunkach.
Początki Ochotniczej Legii Kobiet sięgają okresu walk o Lwów w listopadzie 1918 roku, kiedy miasto broniło się przed wojskami ukraińskimi. W tym czasie wiele kobiet spontanicznie włączyło się w działania pomocnicze: opiekowały się rannymi, przenosiły meldunki, organizowały żywność i opatrunki. Wśród nich były również takie, które domagały się możliwości czynnego udziału w obronie miasta.
Jedną z głównych inicjatorek powołania kobiecego oddziału była Aleksandra Zagórska – działaczka niepodległościowa, członkini Związku Strzeleckiego, a później komendantka OLK. W czasie walk o Lwów straciła swojego syna, Jerzego Bitschana, jednego z najmłodszych obrońców miasta. W grudniu 1918 roku z jej inicjatywy powstał pierwszy zorganizowany oddział kobiet, który wkrótce przekształcono w Ochotniczą Legię Kobiet, uznaną przez dowództwo Wojska Polskiego.
Początkowo OLK pełniła funkcje pomocnicze – łącznościowe, sanitarne, kancelaryjne i wartownicze. Z biegiem czasu kobiety zaczęły domagać się równego traktowania w służbie wojskowej, w tym dopuszczenia do działań bojowych. Ich dyscyplina, zaangażowanie i sprawność organizacyjna sprawiły, że liczba ochotniczek szybko rosła.
W latach 1919-1920 utworzono kolejne oddziały Legii m.in. Wilnie, Warszawie, Poznaniu, a także w Przemyślu, zaś łączna liczba ochotniczek osiągnęła około 2,5 tysiąca. Kobiety poddawano systematycznemu szkoleniu obejmującemu musztrę, naukę regulaminów wojskowych, obsługę broni i służbę wartowniczą. Formacja miała strukturę wzorowaną na regularnych jednostkach wojskowych, z jasno określoną hierarchią i stopniami. Utrzymywano surową dyscyplinę, obowiązywały raporty dzienne, warty nocne i zakaz opuszczania koszar bez przepustki.
W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku członkinie OLK zostały skierowane na front. Szczególnie wyróżnił się Wileński Batalion OLK, który brał udział w walkach o Wilno i Grodno. Kobiety pełniły służbę wartowniczą, patrolową i konwojową, a niektóre z nich wzięły udział w bezpośrednich starciach zbrojnych.
Odwaga i gotowość do poświęcenia kobiet z OLK budziły uznanie dowódców, ale również zdziwienie i kontrowersje w społeczeństwie, dla którego kobieta-żołnierz była zjawiskiem nowym. Mimo to legunki – jak je nazywano – udowodniły, że są w stanie sprostać wymaganiom służby frontowej.
Po zakończeniu działań wojennych część oddziałów OLK została przekształcona w jednostki wartownicze podporządkowane Ministerstwu Spraw Wojskowych. Kobiety strzegły magazynów, linii kolejowych, urzędów i obiektów wojskowych.
Choć ich służba była ofiarna i sumienna, nie zawsze spotykały się ze społeczną akceptacją. W prasie międzywojennej pojawiały się ironiczne komentarze dotyczące kobiet w mundurach. Władze wojskowe prowadziły regularne kontrole, obejmujące nie tylko dyscyplinę służbową, ale i tzw. „moralne prowadzenie się”, co odzwierciedlało ówczesne uprzedzenia wobec obecności kobiet w armii.
Ochotnicza Legia Kobiet była zjawiskiem wyjątkowym w historii Polski. Po raz pierwszy kobiety uzyskały możliwość pełnienia służby wojskowej w ramach uznanej państwowo formacji. Choć Legia została rozwiązana w 1922 roku, jej istnienie miało ogromne znaczenie dla rozwoju świadomości obywatelskiej i patriotycznej Polek. Wiele dawnych legionistek kontynuowało działalność w organizacjach paramilitarnych, harcerskich i społecznych. W czasie II wojny światowej część z nich ponownie stanęła do walki, tym razem w szeregach Armii Krajowej.
Przechowywane w zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej fotografie legionistek przywołują pamięć o kobietach, które służyły Polsce z oddaniem i wiarą w jej przyszłość. Ich wizerunki przypominają, ze niepodległość miała także kobiecą twarz. Twarz pełną odwagi, hartu ducha i determinacji.
Literatura:
M. Gajewski, Ochotnicza Legia Kobiet w wojnie 1919-1920 r., „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska” Nr 21, 2008
A.J. Cieślikowa, Ochotnicza Legia Kobiet 1918-1921, Warszawa,1998
W. Kiedrzyńska, Zarys historii wojennej O.L.K. ( Ochotnicza Legia Kobiet), Warszawa 1931
Katarzyna Kostecka
