Oleodruki – obrazy nie tylko z wiejskiej izby
Oleodruki są drukami wielobarwnymi na papierze lub płótnie, które upowszechniły się w 2. połowie XIX wieku i były niezwykle popularne aż do lat 80. XX wieku. Historia tych obrazów związana jest z postępem technologicznym branży drukarskiej i popytem na ten rodzaj wytworów. Papierowe obrazy wisiały zarówno w mieszczańskich salonach, jak i w wiejskich izbach. Gdy zaczęła przemijać moda na ten rodzaj sztuki, to najczęściej trafiały na domowe strychy lub do piwnic, były niszczone, a niektóre przy odrobinie szczęścia, zasilały zbiory muzealne. Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej posiada zbiór oleodruków o różnej tematyce i wartości artystycznej, głównie o tematyce sakralnej.
Słowo „oleodruk” w potocznym rozumieniu to graficzna reprodukcja naśladująca obraz olejny. W literaturze opisującej zagadnienia związane z oleodrukami spotyka się również inne określenia: oleodruk to obraz z fabryki; oleodruk jest wykonany techniką litograficzną, czyli druku płaskiego na podłożu papierowym lub płótnie; czy oleodruk to obraz bez wartości artystycznej[1]. Pytanie, czym jest oleodruk? przysparza problemów definicyjnych, ale najkrócej można powiedzieć, że jego specyficzną cechą jest imitowanie malarstwa olejnego.
Oleodruki powstawały na podstawie obrazu bazowego, który wykonywał artysta zatrudniony w drukarni lub z nią współpracujący – typograf i powielane w dużej ilości egzemplarzy. Były drukowane przy użyciu farb z dodatkiem oleju – oleografia lub gotowe odbitki powlekano błyszczącym werniksem, by przypominały obrazy malowane farbami olejnymi. Kamieniem milowym w produkcji obrazów było wynalezienie druku offsetowego[2] pod koniec XIX wieku pozwalającego na masową produkcję kolorowych papierowych obrazków. Ten ogromny nakład wydruku sprawiał, że obrazy miały niską cenę i były powszechnie dostępne, stąd określenie „sztuka dla każdego”. Najprężniej w Europie działały wydawnictwa na terenie Cesarstwa Niemieckiego, Francji i Austro-Węgier.
Oleodruki przedstawiały święte postacie zarówno z obrządku łacińskiego, jak i greckokatolickiego. Mieszkańcy dawnej wsi pokochali oleodruki. Nieodłącznym elementem chłopskiej izby były obrazy sakralne przedstawiające Jezusa, Matkę Boską, Świętą Rodzinę, sceny biblijne, świętych patronów, Anioła Stróża, pamiątki komunijne. Bardzo dużo było reprodukcji cudownych przedstawień z centrów pielgrzymkowych takich jak: Częstochowa, Kalwaria Pacławska, Leżajsk, itp. Wizerunki „Niepokalanego Serca Maryi” oraz „Serca Jezusa” były wieszane jako komplet – dyptyk nad łóżkiem. Obraz Serca Jezusa wisiał nad miejscem, gdzie spał mężczyzna, a Serce Maryi – tam, gdzie spała kobieta. W wiejskich izbach zwykle było wiele świętych obrazów zawieszonych na ścianie lub rzędem opartych na „listwie” pod sufitem lekko pochylonych ku dołowi. W niektórych chatach był też święty kąt. Umieszczano w nim stolik lub półeczkę, na której gromadzono wszystkie przedmioty kultu religijnego takie, jak: książeczki do modlitwy, medaliki, różańce i inne dewocjonalia przywożone z pielgrzymek. Nad tym stolikim wieszano obrazy. Wszystko przyozdabiano bibułowymi, a w sezonie letnim żywymi kwiatami. Do tych obrazów zanoszono modlitwy, gdyż był to wyraz pobożności ludowej. Czciciele w wizerunkach przedstawionych na oleodrukach dostrzegali ich kreacyjną moc. Wierzono we wstawiennictwo, pomoc, opiekę świętych na nich przedstawionych.
Na początku XX wieku oprócz obrazów o tematyce religijnej, powstawały też reprodukcje dzieł znanych malarzy, pejzaże (tzw. landszafty, czyli widoczki z elementami roślinnymi i zwierzęcymi, mające niewielką wartość artystyczną. Cechą landszaftu jest realizm prezentowanych krajobrazów, sielskość, naiwność, cukierkowość, barwność, brak światłocieni), martwe natury i sceny rodzajowe. Oleodruki oprawiano w ozdobne drewniane ramy, które często malowano złotą lub srebrną farbą, przyklejano błyszczące elementy czy kolorowe bordiury.
Drukowane obrazy nie zawsze odznaczały się najwyższą jakością wykonania i walorami artystycznymi, ale ich atutem była ogólnodostępność. Sprzedawano je na odpustach, jarmarkach, w miejscach pielgrzymkowych i księgarniach. Można je było nabyć również od wędrownych handlarzy i mieć w domu namiastkę obrazu olejnego.
Współcześnie obrazy drukowane na papierze są często traktowane w kategoriach kiczu lub jako przejaw tradycyjnej religijności ludowej. Bez wątpienia kiedyś stanowiły przejaw prostej wiary i pobożności ludowej, ale też pozwalały cieszyć się bliskością „świętych wizerunków” ludziom biednym. Były nieodłącznym elementem wystroju wnętrz, ówczesną modą, jak również elementem symbolicznym, pełnym duchowego znaczenia. Zmiany społeczne i kulturowe wpłynęły na zmniejszenie liczby obrazów religijnych w domach i eliminację oleodruków.
Oleodruki pomimo niskiej wartości artystycznej, stanowią wartość historyczną i sentymentalną, są często cennymi pamiątkami rodzinnymi. Dziś oglądanie tych papierowych obrazów może być nostalgicznym powrotem do domów rodziców lub dziadków oraz chwilą refleksji nad zmieniającą się modą w wystroju wnętrz. Przedstawione na zdjęciach oleodruki pochodzą z kolekcji oleodruków Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej.
dr Małgorzata Dziura
[1] K. Zwolińska, Z. Malicki, Słownik terminów plastycznych, Warszawa 1999, s. 208.
[2] Druk offsetowy to technika druku pośredniego, czyli obraz z matrycy jest najpierw przenoszony na cylinder pokryty gumą, a dopiero z niego na materiał docelowy (papier, karton).
