Książka do nabożeństwa dla wszystkich katolików… – XIX w. modlitewnik z oprawą koralikową ze zbiorów Biblioteki MNZP
Tytuł: Książka do nabożeństwa dla wszystkich katolików, szczególniej zaś dla wygody katolików archidyecezyi gnieźnieńskiej i poznańskiej
Miejsce wydania: Leszno ; Gniezno
Druk: Ernest Günther
Rok wydania: 1842
Wariant: Dla kobiet
Objętość: [12], 778, [6] stron
Rozmiar: 16 x 11 cm
Numer inwentarzowy: 7268
Biblioteka MNZP posiada w swoich zbiorach bardzo bogaty zasób modlitewników, który można rozpatrywać pod wieloma aspektami; ze względu na wyznanie, okres powstania, język, ale także pod względem wartości artystycznej – dlatego każdy z nich stanowi indywidualny i wyjątkowy egzemplarz. Modlitewniki jako druki służące praktykom religijnym stanowiły własność konkretnej osoby i towarzyszyły jej w wielu przypadkach, do końca jej życia. Czas, kiedy wzrosła popularność tego typu druków a zarazem ich dostępność dla przeciętnego odbiorcy, nastąpił w XIX wieku. Wpłynął na to m.in. wzrost umiejętności czytania wśród ludności. Na ziemiach polskich proces ten był najbardziej zaawansowany pod zaborem pruskim, stąd nieprzypadkowe zasługi miał m.in. arcybiskup gnieźnieński i poznański, Marcin Dunin Sulgostowski (1774–1842), który zlecił Janowi Kantemu Dąbrowskiemu (1791–1853) przygotowanie Książki do nabożeństwa dla wszystkich katolików…, której pierwsze wydanie ukazało się w 1842 roku. Modlitewnik doczekał się wielu wydań i był wznawiany aż do początku XX w. przez kolejnych biskupów gnieźnieńskich. Występowały dwa jego warianty dla kobiet i dla mężczyzn. Wcześniej Dunin polecił wydać także Krótka nauka o sakramencie bierzmowania wraz z modlitwami przed i po przyjęciu sakramentu (1841). W mowie pogrzebowej z 1843 r. znalazła się wzmianka o zasługach zmarłego m.in. w kwestii wydania książki do nabożeństwa, cieszącej się popularnością, wydanej prenumeratą i rozdawanej z podpisem przez samego biskupa.
W zbiorach Biblioteki MNZP znajduje się ciekawy egzemplarz modlitewnika, w wersji dla kobiet z 1842 roku. Trafił on do zbiorów muzeum prawdopodobnie po wojnie, posiada nalepkę z pieczątką (Dyrekcja Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej) i numerem, do inwentarza bibliotecznego został wpisany w 1964 roku. Prawdopodobnie posiadał jedną lub kilka właścicielek. Bardzo interesująca jest oprawa druku, na której widać ślady kolejnych prac introligatorskich. Oryginalnie modlitewnik nie posiadał trwałej oprawy i pierwsza, zlecona przez użytkownika, była z materiału imitującego skórę oraz posiadała tłoczone złocone ozdoby. Późniejszym elementem, umieszczonym już na noszącej ślady zużycia oprawie jest efektowy szablon ze scenami haftowanymi szklanymi koralikami. Na przedniej znajduje się Jezus w czasie Ostatniej Wieczerzy, nad nim Trójca Św. i aniołowie, na tylnej kielich, nad nim krzyż, obok wazony z roślinami, nad krzyżem gołębica i aniołowie. W środku egzemplarza na pierwszej karcie znajduje się odręcznie napisana pieśń błagalna ku czci Matki Bożej, Zdrowaś Maryo! Bogarodzico!, autorstwa Leona Romanowskiego (1800–1882), która do dziś jest śpiewana w kościołach (tekst zamieszczono na końcu artykułu). Na stronie tytułowej znajduje się podpis właścicielki – nazwisko, być może Osiecińska? Na stronie przedtytułowej zamieszczono wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej oraz niżej klasztoru jasnogórskiego. Spis treści umieszczono na końcu druku. Modlitewnik zawiera modlitwy na różne okazje, nabożeństwa oraz pieśni. Na początku dodano kalendarz wspomnień liturgiczny na 1843 r. oraz świąt ruchomych, a także wskazówki jak się modlić (Nauka o modlitwie).
Najbardziej charakterystycznym elementem modlitewnika jest jego oprawa haftowana z koralików, jego podstawę stanowił prawdopodobnie gotowy szablon, który później wedle uznania i umiejętności wyszywano. Taki sam szablon (Chrystus w czasie Ostatniej Wieczerzy) użyto do oprawy modlitewnika Bóg najwyższe dobro czyli mowa serca nabożnego chrześcijanina (Wrocław 1833) należącego do Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy, którego fotografię opublikowano w artykule E. Pokrzyńskiej, Oprawa haftowana koralikami, na łamach „Bibliotekarza Kujawsko-Pomorskiego” (2017). Wizerunki opraw wykonanych na podstawie tego rodzaju szablonów publikuje także J. Tomaszewski w książce Oprawy haftowane i tekstylne z XVI-XX wieku w zbiorach polskich (2013). Zaprezentowane przez niego przednie oprawy są bardziej zróżnicowane w doborze elementów ozdobnych, tylne są bardziej jednorodne i różnią się głównie doborem kolorów. Wszystkie – podobnie jak egzemplarz znajdujący się w zbiorach Biblioteki MNZP zawierają kielich, nad nim krzyż i Duch Św. w postaci gołębicy oraz aniołowie, obok wazony z kwiatami.
Choć do naszych czasów zachowało się wiele wydań książki do nabożeństwa Dunina, część z nich jest dostępna w wersji cyfrowej, to jednak egzemplarz z Biblioteki MNZP stanowi przykład, jak indywidualny może stać się konkretny egzemplarz w rękach danego właściciela, w tym przypadku za sprawą ręcznie zdobionej koralikowej oprawy.
Zdrowaś Marya
Zdrowaś Maryo! Bogarodzico!
Błagamy Ciebie, Święta Dziewico
Niech łaska twoja zawsze nam sprzyja
Módl się za nami! Zdrowaś Maryo!
Panno przeczysta, Panno bez zmazy
Broń nas od chorób, strzeż od zarazy:
I jak cudowna wonna lilija,
Oczyść powietrze! – Zdrowaś Marya!
Ty zaś karmiła świata Zbawienie,
I nam jak matka daj pożywienie:
Niech brak żywności nas nie zabija,
Broń nas od głodu! – Zdrowaś Marya.
Ty coś płomieni innych nie znała,
Tylko miłością Boską gorzała,
I spraw niechaj pożar dom nasz omija,
Strzeż nas od ognia! – Zdrowaś Marya.
Panno pokorna, łagodna cicha!
Spraw niech pokojem kraj nasz oddycha:
Niech się niezgoda wśród nas nie zwija,
Broń nas od wojny! – Zdrowaś Marya.
Ty coś płakała nad śmiercią Syna,
Przez te łzy gorzkie, Matko jedyna,
Oddal śmiertelność co lud zabija,
Broń nas od moru! Zdrowaś Marya
Królowa nasza, śród cherubinów
Usłysz pokorny głos ziemi synów,
Co się do Tronu twojego wzbija:
Módl się za nami! – Zdrowaś Marya!
Bibliografia
Jan Nepomucen Jabczyński, Mowa miana przy pochowaniu zwłok ś. p. JW. Marcina Dunin arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego, legata ś. stolicy apostolskiej i kawalera Orderu Orła Czerwonego drugiéj klassy z gwiazdą, w dniu 2. stycznia 1843, Poznań 1843.
Leon Bożawola-Romanowski, „Biblioteka Warszawska” 1883, t. 1, z. 1, s. 320.
Tomasz Ratajczak, Polskie modlitewniki różnych wyznań XIX wieku. Studium bibliologiczne, Warszawa 2019.
Zdrowaś Maryja – pieśń, tekst, wykonanie [online] https://www.polskatradycja.pl/piesni/religijne/zdrowas-maryja.html [dostęp: 30.07.2026]
Elżbieta Pokorzyńska, Oprawa haftowana koralikami, „Bibliotekarz Kujawsko-Pomorski” 2017, nr 2, s. 19-22.
Jacek Tomaszewski, Oprawy haftowane i tekstylne z XVI-XX wieku w zbiorach polskich. T. 2. Katalog opraw haftowanych, Warszawa 2013.
Agnieszka Górniak
