W zbiorach Biblioteki MNZP znajduje się nieliczny, aczkolwiek ciekawy zbiór książek, w których występują oznaczenia introligatorów. Najliczniejszą część stanowią oprawy wykonane w przemyskich zakładach introligatorskich. Pochodzą one z początku XX w. do lat. 40. XX w., te ostatnie to głównie wytwórczość introligatora pochodzenia ukraińskiego Івана Маївкi. Występują pojedyncze oprawy wykonane we Lwowie (Władysław Jan Romanowski, Ferdynand Opuchlak), Wilnie (Aleksander Markiewicz) i Złoczowie (Jacob Tennenbaum). Najczęściej introligatorzy do oznaczenia oprawy używali pieczątek, które umieszczali na wyklejce przedniej lub tylnej oprawy, przeważnie w rogu. Pojawiają się także nalepki, tłoczenie na oprawie, a także karteczka na sznureczku przewieszanym przez grzbiet książki, co zastosował Ludwik Fallenbüchl, właściciel introligatorni przy Rynek 28.

Proweniencja książek i sposób wykonania opraw sugerują, iż wydawnictwa miały spełniać przede wszystkim funkcję użytkową, stąd przede wszystkim oprawa wykonana z tektury (taka oprawa była też tańsza). Sporo opraw posiada tzw. oprawę półpłócienną, czyli grzbiet i często rogi pokryte materiałem skóropodobnym, płótnem, a okładka w większości przypadków obklejona papierem marmurkowym. Zdarzają się okładki i grzbiety całkowicie pokryte  tworzywem skóropodobnym bądź płótnem. Konieczność oprawiania książek wynikała stąd, że często książki wydawane na przełomie XIX i XX w. (i do połowy wieku) często nie miały trwałej oprawy, a jedynie okładki z miękkiej tektury. Nierówne brzegi bloków tych książek wskazują też, że wydawano je rozmyślne w sposób, który nabywcy poprzez oprawę introligatorską pozwalał na stworzenie kolekcji w określonej estetyce.

Oznaczone książki należały do różnego rodzaju instytucji naukowych bądź kulturalnych, z przeznaczeniem do wypożyczenia z bibliotek, które przeważnie powstawały jako jeden z głównych elementów ich działalności. W zbiorach Biblioteki MZNP występuje sporo opraw, które możemy przyporządkować do konkretnych księgozbiorów i introligatorów, jednak nie wszystkie posiadają pieczątki zakładów introligatorskich. Należeli do nich: Edward Unsig (Wodna 6), Aleksander Laskownicki (Fredry 6), Ludwik Fallenbüchl, Rudolf Krynicki (Przemyśl-Zasanie), Jan Janiec, Jan Pszonka (Rynek 11). Introligatorzy niejednokrotnie zmieniali lokalizację zakładu, jak np. Aleksander Laskownicki. W 1935 r. w spisach znajdujemy, iż prowadził zakład przy Kazimierza Wielkiego 7, a w 1938 r. przy ul. Fredry 8. Natomiast na pieczątce pojawia się adres ul. Fredy 6.

Występują także oprawy ozdobne, opatrzone ozdobnymi tłoczonymi zdobieniami, jak np.: Księga Pamiątkowa Kółka Rolniczego w Prałkowcach – 1904, wykonana przez Jana Jańca, a także Wykaz ulic, placów i domów w mieście Przemyślu, oprawiony przez Edwarda Unsinga (1858-1937).

Warto wspomnieć o Janie Pszonce, który wykonał wtórną skórzaną oprawę dla przemyskich ksiąg ławniczych. Z okazji nadania honorowego obywatelstwa miasta Przemyśla, Józefowi Piłsudskiemu, w 15. rocznicę wymarszu Legionów Polskich, władze zleciły mu wykonanie na pergaminie pamiątkowego dyplomu, oprawionego w skórę z tłoczonym herbem miasta. Przygotował ponadto „luksusową, estetycznie wykonaną teczkę” na wybrane numery gazet podarowanych Romanowi Dmowskiemu przez Zrzeszenie Młodzieży Narodowej, w 1929 r.

W Przemyślu działał także zakład introligatora ukraińskiego pochodzenia o nazwie: Іван Маївка переплетник, Перемишль, ул. Гродзька 1. Dzielił on lokal przy Grodzkiej 1 ze znajdującym się w podpiwniczeniu ukraińskim towarzystwem „Sokół”. Wykonał oprawy książek należących do Bohdana Zahajkiewicza oraz duchownych obrządku greckokatolickiego, czy przemyskich Bazylianów.

W zbiorach znajdują się przykłady wtórnego oprawienia ksiąg liturgicznych, głównie z lat 30/40. XX w., które wykonał wspomniany Маївка. Są to zarówno starodruki, jak i nowodruki staro-cerkiewno-słowiańskie. Introligator w trakcie oprawiania wykonywał także reperacje i podklejenia stron. Tytuły z pieczątkami zostały wymienione poniżej w spisie. Oprawy niektórych ksiąg są identyczne – tektura obleczona płótnem, na grzbiecie i rogach materiał skóropodobny, na środku okładki tłoczony krzyż. Zwraca uwagę zielona wyklejka. Маївка dokonał reparacji oprawy jednej z ksiąg liturgicznych (triodion) z XIX w., pozostawił oryginalną okładkę z tłoczoną plakietą Zmartwychwstałego Chrystusa. Pozostałe elementy zrekonstruował, dodał różową wyklejkę i na niej oznaczył pieczątkę zakładu.

Wspomniana praktyka oznaczania opraw przez introligatora pozwala dzisiaj na identyfikację zakładów i rzemieślników, którzy trudnili się tym, wymierającym obecnie, już niemal historycznym zawodem.

Spis wydawnictw z oznaczeniem introligatora

Ciechowski W., Kijów i jego pamiątki : z planem, widokami miasta i rycinami ważniejszych budynków, Kijów 1901 (nr inw. 467). Nalepka: Warszawska introligatornia, Kijów, Kreszcz. 36

Czernecki J., Brzeżany : pamiątki i wspomnienia, Lwów 1905 (nr inw. 1753, 2659). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Czołowski A., Najstarsza księga miejska 1382-1389, Lwów 1892 (nr inw. 761). Pieczątka: Jan Janiec, introligator w Przemyślu

Dzieduszycki S., Czego ziemiaństwu potrzeba?, Lwów 1895 (nr inw. 1798). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Eucken R., Wielcy myśliciele i ich poglądy na życie : zagadnienia życia ludzkości w rozwoju dziejowym od Platona do naszych czasów. T. 2, Czasy nowożytne, Lwów – Poznań 1926. (nr inw. 1702). Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11

Falski M., General information concerning the state of elementary schools in Poland in the school year 1925-26, Warsaw 1928 (nr inw. 26659).  Pieczątka: Władysław Jan Romanowski, Zakład Introligatorski, Lwów, ul. Sokoła l. 6, telefon 37-71

Grabowiecki S., Sebastyana Grabowieckiego Rymy duchowne : 1590, Kraków 1893 (nr inw. 1682). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie 

Hello E., Człowiek : życie, wiedza, sztuka, Kraków 1907 (nr inw. 10279). Pieczątka: Jan Janiec introligator w Przemyślu

Historja powszechna. T. 2, Średniowiecze, pod red. J. Cynarski, H. Mościcki, M. Sokolnicki, Warszawa 1931 (nr inw. 11446). Pieczątka: Laskownicki introligator Przemyśl, Fredry 6.

Kaden-Bandrowski J., Miasto mojej matki, wyd. 2, Lwów 1927 (nr inw. 43039). Naklepka: Pracownia introligatorska Aleksandra Markiewicza, Wilno Młynowa 21.

Kalinka W., Konstytucya Trzeciego Maja : stosunki europejskie i przygotowania w Warszawie do Konstytucji 3-go Maja, zamach stanu, wyd. 4, Kraków 1896 (nr inw. 36652). Pieczątka: F. Opaliński. Introligator w Przemyślu

Kluge T., Versuch einer systematischen Darstellung der altgeorgischen (grusinischen) Kirchenbauten, Berlin 1918 (nr inw. 1718). Pieczątka : Іван Маївка перепестник в Перемишлі

Księga pamiątkowa Towarzystwa Kółka Rolniczego w Prałkowcach 1904, [Zawiera sprawozdania, wyciagi kasowe, wpisy Towarzystwa Kółka Rolniczego w Prałkowcach z lat 1903-1912] (nr inw. 23640/rkp)  Pieczątka: Jan Janiec, introligator w Przemyślu

Lipiński W., Wśród lwowskich orląt, Warszawa 1927 (nr inw. 1719). Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11

Loth E., Badania antropologiczne nad mięśniami murzynów, Warszawa 1913 (nr inw. 2262). Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11

Loth-Niemirycz J., Badania anatomiczne i antropologiczne nad kanałem wyrostków poprzecznych (canalis transversarius) kręgów szyjowych człowieka i małp, Warszawa 1916 (nr inw. 2270). Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11

Muther R., Studien und Kritiken. Bd. 1, Aufl. 5, Wien 1900 ( nr inw. 2343). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Paprocki B., Koło rycerskie, Kraków 1903 (nr inw. 1770). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Plenkiewicz R., Mikołaja Reya z Nagłowic etyka : 1505-1905, Warszawa 1905 (nr inw. 1786). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Poniatowski S., Badania antropologiczne nad kością skokową, Warszawa 1913 (nr inw. 2263). Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11

Przedrozbiorowe dzieje Polski, Lwów 1904 (nr inw. 533). Pieczątka: Rudolf Krynicki introligator Przemyśl-Zasanie

Radziwiłł A. S., Pamiętniki Albrychta Stanisława X. Radziwiłła Kanclerza W. Litewskiego. T. 1, Poznań 1839 (nr inw. 1760a)  Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11 

Radziwiłł A. S., Pamiętniki Albrychta Stanisława X. Radziwiłła Kanclerza W. Litewskiego. T. 2, Poznań 1839 (nr inw. 1760b) Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11 

Rapacki W., Kostka Napierski : opowiadanie imci pana Krzysztofa Scipiona, dworzanina Jego Królewskiej Mości. T. 1, Kraków 1907 (nr inw. 2221). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Richter E., Goldgrube, gezogen aus allen Kirchenvätern und berühmten ältern Kirchenscribenten worin viele Tausende und Gleichnissen über die vornehnsten Glaubenswahrheiten und Sittenlehren sammt einzelnen interessanten Geschichten und Winken zur Benützung des Alten und Neuen Testamentes vorkommen, ein überaus nützliches Werk für Prediger und Katecheten. Bd. 1-2, Wien 1852 (nr inw. 4785). Pieczątka: Іван Маївка переплетчик в Перемишли

Rzepiński S., Ateny, Nowy Sącz 1906 (nr inw. 2357). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Tanquerey A., Synopsis theologiae dogmaticae : ad mentem S. Thomae Aquinatis hodiernis moribus accommodata. T. 3. De Deo sanctificante et remuneratore seu de gratia, de sacramentis et de novissimis, Parisiis 1922 (nr inw. 4934). Pieczątka: Іван Маївка, переплетчик в Перемишли 

Tarnowski S., Historya literatury polskiej. T. 3, Wiek XVIII, Kraków 1900 (nr inw. 3712). Pieczątka: Peter Podolak Buchbinder

Trzy oświadczenia Konfederacyi Barskiej, Kraków 1850 (nr inw. 1764). Pieczątka: Jan Pszonka, introligator, Przemyśl Rynek 11

Weulersse G., Współczesna Japonia, Warszawa 1904 (nr inw. 1768). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie 

Weyssenhoff J., Puszcza : powieść, wyd. 2,Warszawa 1919 (nr inw. 1890). Zawieszka z informacją: Introligatornia Ludwika Fallenbüchla w Przemyślu, Rynek 28 

Wojciechowski K., Polska : obrazy i opisy. T. 2, Lwów 1909 (nr inw. 1267). Nalepka: Jacob Tennenbaum. Introligator w Złoczowie

Wykaz ulic, placów i domów w mieście Przemyślu, Przemyśl 1932 (nr inw. 2039). Pieczątka: Introligatornia E. UNSINGA Przemyśl, Wodna 6.

Zawacki T., Teodora Zawackiego Memoriale oeconomicum 1616, Kraków 1891 (nr inw. 1681). Pieczątka: Rudolf Krynicki, introligator, Przemyśl-Zasanie

Минія мѣсѧцъ аѵгустъ (1863) (nr inw. 4243g).  Pieczątka: Іван Маївка переплетник, Перемишль, ул. Гродзька 1

Минія мѣсѧцъ іулій (1863) (nr inw. 4243f). Pieczątka: Мих. Дыметъ въ Лвовѣ. Pieczątka : Іван Маївка переплетник, Перемишль, ул. Гродзька 1

Пєнтикостарїонъ єжє єсть Пѧтдєсѧтиница […],[Vїenna] 1861 (nr inw. 4207). Pieczątka : Іван Маївка перепестник в Перемишлі     

Початки книгодрукованя на землях України в память 350-літя першоі друкарноі книжки на Украіні у Львові 1573-4 рр, Львів 1924 (nr inw. 10052). Pieczątka: Іван Маївка, переплетчик в Перемишли

Сілвєстєръ Лубєнієцкій Руднѣцкіи […]Тріѡдіонъ цвѣтнїй […],[Poczajów] 1767 (nr inw. 4228/st. cer.). Pieczątka : Іван Маївка переплетник, Перемишль, ул. Гродзька 1

Тріодїонъ си єсть Тріпѣснецъ съ Б[о]гомъ С[вя]тымъ […], [Poczajów] 1784 (nr inw. 4206) Pieczątka introligatora: F. Opuchlak we Lwowie – in Lemberg. Na oprawie także nalepka reklamowa introligatora.

Тріодїонъ си єсть Тріпѣснецъ съ Б[о]гомъ С[вя]тымъ […],[Poczajów] 1784. Oprawa z 1932 r.? (nr inw. 4229/st.cer.). Pieczątka : Іван Маївка переплетник, Перемишль, ул. Гродзька 1

Тріодїонъ си єсть Тріпѣснецъ съ Б[о]гомъ С[вя]тымъ […],[Poczajów] 1784.  Oprawa z 1943 r.? (nr inw. 4230/st.cer.) Pieczątka : Іван Маївка переплетник, Перемишль, ул. Гродзька 1

Bibliografia

Informator Polski : wykaz firm handlowych, przemysłowych, rzemieślniczych i wolnych zawodów oraz organizacji miasta Przemyśla, Przemyśl 1935.

Informator Polski Miasta Przemyśla : wykaz firm handlowych, przemysłowych, rzemieślniczych i wolnych zawodów, Przemyśl 1938.

Informator Rzeszowski Jarosławsko Przemyski 1937/38, Lwów-Kraków 1937.

Szulc T., Przemyśl w hołdzie Józefowi Piłsudskiemu w XX i XXI w. [w:] Przemyskie Zapiski Historyczne : studia i materiały poświęcone historii Polski Południowo-Wschodniej, 2006-2009, R. 16-17, s. 28, s.

Smołka J., Księga ławnicza : 1402-1445, Przemyśl 1936.

Siciak A., Dzieje książki w Przemyślu w okresie autonomii Galicji (1867-1914), Przemyśl 2012.

Siciak A., Unsing Edward (1858–1937) [w:] Tekstowa kartoteka osobowa przemyślan, pod red. Anny Siciak – na stronie Przemyskiej Biblioteki Publicznej: https://www.pbp.webd.pl/tkop1/unsingedward1.pdf

Skorowidz przemysłowo-handlowy Królestwa Galicyi, Lwów 1912.

Pokorzyńska E., Oprawa książki w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Technologia oprawy a elementy morfologiczne książki, „Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi” 2010, R. 4, s. 137-167.

Перемишль : західний бастіон України, Перемишль 1961.

                                                                                                      Agnieszka Górniak