Dictionnaire Des Jardiniers – XVIII w. starodruk ze zbiorów dubieckich w Bibliotece MNZP
Autor: Philip Guillot Miller
Tłumaczenie: Laurent de Chazelles
Tytuł: Dictionnaire Des Jardiniers : Contenant les Méthodes les plus sûres et les plus modernes pour cultiver et améliorer les Jardins Potagers, à fruits, à fleurs et les Pépinières […] et dans lequel on donne des Préceptes pour multiplier et faire prospérer tous les Objets soumis à l’Agriculture […]. T. 6
Miejsce wydania: Paris
Wydawnictwo: Chez Guillot, Libraire de Monsieur […]
Rok wydania: 1785
Objętość [2] k., 592 [i.e. 590] s., [8] k. tabl.
Rozmiary: 4°
Nr inwentarzowy: 8126a
W Bibliotece MNZP znajdują się zbiory tzw. „dubieckie” pochodzące z pałacu w Dubiecku, który w latach 1969-1999 stanowił oddział muzeum. Do biblioteki trafiła część książek, niektóre ze znakami własnościowymi rodziny Krasickich. Księgozbiór stanowi bardzo ciekawy materiał do badań i na jego podstawie możemy przedstawić, (w pewnym zakresie) obszar zainteresowań ówczesnej szlachty. W tym miejscu warto przypomnieć, iż także kobiety gromadziły księgozbiory odzwierciedlające ich upodobania. W bibliotece znajduje się kilka książek, które należały do Teofili Krasickiej ze Stadnickich (1783-1860), żony Macieja Krasickiego (1783-1855), od 1800 r. właściciela Dubiecka. Są to książki wydane w języku francuskim. Podpisy posiada tom 11 dzieła Histoire romaine depuis la fondation de Rome jusqu’a la bataile d’Actium: c’est-à-dir jusqu’à le fin de la Republique z 1776 roku, tom 5 Le Spectateur, Ou Le Socrate Moderne Ou L’On Voit, Un Portrait Naïf Des Mœurs De Ce Siecle z 1746 roku oraz Modèles de lettres sur différents sujets z 1776 roku.
Jedną z ciekawych książek z podpisem własnościowym Teofili Krasickiej, które warto wspomnieć, jest Dictionnaire Des Jardiniers : Contenant les Méthodes les plus sûres et les plus modernes pour cultiver et améliorer les Jardins Potagers, à fruits, à fleurs et les Pépinières […] et dans lequel on donne des Préceptes pour multiplier et faire prospérer tous les Objets soumis à l’Agriculture [Słownik dla ogrodników, zawierający najbezpieczniejsze i najnowocześniejsze metody uprawy i ulepszania ogrodów warzywnych, owocowych, kwiatowych i szkółek… w którym podane są wskazówki dotyczące pomnażania i rozwijania wszystkich gałęzi podległych rolnictwu…], wydany w 1785 roku w Paryżu. Autorem słownika jest urodzony w Szkocji Philip Miller (1691-1771) znany botanik i ogrodnik, członek Towarzystwa Królewskiego. Jego dzieła cieszyły się dużą popularnością o czym świadczą kolejne wydania wspomnianej publikacji, już po jego śmierci, tłumaczenia z języka angielskiego na inne języki m. in. niemiecki, niderlandzki, francuski oraz opracowane przez innych botaników suplementy. Spis wszystkich prac Millera i ich wydań do 1786 roku oraz notatka o nim zostały zamieszczone we wstępie do tomu 1. Dictionnaire des jardiniers et des cultivateurs, wydanego w Brukseli w 1786 roku.
Dictionnaire Des Jardiniers jest to tłumaczenie z angielskiego pracy The gardeners dictionary: containing the best and newest methods of cultivating and improving the kitchen, fruit, flower garden, and nursery ; as also for performing the practical parts of agriculture … autorstwaLaurenta de Chazelles. Pierwsze wydanie (w języku angielskim) ukazało się w 1724 roku. Miller wydał także kalendarz ogrodniczy (The gardeners kalendar, directing what works are necessary to be done every month, in the kitchen, fruit, and pleasure gardens, and in the conservatory: with an account of the particular reasons for the propagation and use of all sorts of esculent plants and fruits proper for the table, and of all sorts of flowers, plants, and trees, that flower in every month), który doczekał się kilkunastu wydań. Badacz nazwał i opisał wiele gatunków roślin, które w pracach naukowych oznacza się skrótem Mill.
Egzemplarz słownika z Biblioteki MNZP to 8 edycja, wydana w ośmiu tomach. Podpis Teofili Krasickiej (Theophile Krasicka 1816) znajduje się w tomie szóstym. Słownik zawiera ułożone alfabetycznie hasła dotyczące szeroko pojętego ogrodnictwa, uprawy roślin, agrokultury. Tom 6 zawiera hasła od PIS do SEN. W tekście znajduje się 8 tablic z ilustracjami przedstawiającymi rośliny, narzędzia ogrodnicze oraz sposoby hodowli roślin.
Dzieło oprawione jest jako kolekcja, tomy od 1 do 8 posiadają ozdobną oprawę; tektura, obita ozdobnym papierem, na grzbiecie imitacja skóry, ornament i tłoczony tytuł, brzegi farbowane, wklejka papier malowany.
Właścicielka wspomnianych książek, Teofila Krasicka, opisywana jest jako miłośniczka ogrodów: „Pani Krasicka tem się jednak różniła się od swoich sąsiadek, że do czego się wzięła, wszystko chciała dobrze umieć i zrobić, umysł jej wymagał gruntowności. Gdy się też oddała ogrodowi, to się kwapiła do książki o botanice: nie zaniechała tego zajęcia, dopóki nie stanęła pod tym względem na wysokości współczesnej nauki”. Doskonale wpisywała się w pewien nurt obyczajowości współczesnych, kiedy to do zajęć kobiecych przypisano troskę o dom i rodzinę. Stanisław Karol Wodzicki autor polskiego opracowania o ogrodnictwie przytacza wiele zalet uprawiania przez kobiety ogrodów, co według niego przywiązuje je do swoich domów i poprawia relacje wśród współdomowników: „Płeć piękna, z przyrodzenia i zwyczajów wszystkich narodów do domowego życia przeznaczona, ileż to w namiętności ogrodów dla siebie nieznajduje pociechy, a społeczeństwo całe istotnych korzyści? Kiedy, czyli je uważym, w młodocianym, czy podeszłym wieku, mężatkami, lub wdowami, namiętność to niewinna, wszelkie inne najbezpieczniejsze zastąpi w ich sercu, zajmując wszystkie ich uczucia, i tkliwą wyobraźnią, a tym samym przywiąże do miejscowości i obowiązków, przez co nie jeden mąż, domowe swe szczęście ogrodom będzie winien”.
Ten sam autor wymienia ogród dubiecki za Macieja Krasickiego, męża Teofilii w pracy O chodowaniu, użytku, mnożeniu i poznawaniu drzew, krzewów, roślin i ziół celnieyszych ku ozdobie ogrodów przy zastósowaniu do naszej strefy dzieło miłośnikom ogrodów poświęcone. T. 4, Obeymuiący dodatki do t. 2 i 3 z późnieyszych dzieł, tudzież pism peryodycznych ogrodniczych wyczerpane z adnotacją„z staroświeckiego ogrodu na piękną angielszczyznę przerobiony”. Choć stworzenie ogrodu angielskiego przy pałacu dubieckim przypisuje się Róży z Charczewskich (?1730-1808), żonie Antoniego Krasickiego, który w latach 1770-1790 przebudował zamek, to Teofila pozostała kontynuatorką zainteresowań teściowej. Słownik ogrodniczy Philipa Millera niewątpliwie stanowi ciekawy egzemplarz w zbiorach biblioteki, posiadającej także plan katastralny Dubiecka z 1852 r. Stadt Dubiecko in Galiezien (374K), z zaznaczonym ogrodem. W zbiorach muzeum natomiast znajduje się portret dziecięcy Teofili Stadnickiej i Macieja Krasickiego oraz portret Teofili z Krasickich Stadnickiej. Oba reprodukowane w materiałach konferencyjnych Konferencja Historyczna : ‘’Dubiecko – od zarania dziejów” : 23 września 2009 r. Dubiecko (Dubiecko 2009).
Literatura
J. Piórecki, Zabytkowe ogrody i parki województwa przemyskiego, Rzeszów 1989.
D. Zahel, Przebudowa zamku w Dubiecku za Antoniego Krasickiego – brata poety, [w:] Dubiecko- dzieje najdawniejsze, dawne i współczesne, Dubiecko 2008, s. 91-98.
D. Zahel, Panie i pan z Dubiecka. Miniatury rodziny Krasickich w zbiorach Muzeum narodowego Ziemi Przemyskiej [w:] Konferencja historyczna : „Dubiecko – od zarania dziejów”, 23 września 2009 r. Dubiecko, Dubiecko 2009, s. 11-[36].
K. Chłapowski, Dzieje Dubiecka, wyd. 2., Rzeszów 1983.
L. Komarnicki, Sztuka ogrodnicza na przełomie w. XVIII i XIX : jeden rozdział ze studjum o rozwoju poczucia piękna natury w polskiej literaturze romantycznej, Warszawa 1923.
K. Chłędowski, Z przeszłości naszej i obcej, Lwów 1935.
S. K. Wodzicki, O chodowaniu, użytku, mnożeniu i poznawaniu drzew, krzewów, roślin i ziół celnieyszych ku ozdobie ogrodów przy zastósowaniu do naszey strefy dzieło miłośnikom ogrodów poświęcone. T. 1, O drzewach i krzewach w Polscze zimnotrwałych, Kraków 1818.
S. K. Wodnicki, O chodowaniu, użytku, mnożeniu i poznawaniu drzew, krzewów, roślin i ziół celnieyszych ku ozdobie ogrodów przy zastósowaniu do naszej strefy dzieło miłośnikom ogrodów poświęcone. T. 4, Obeymuiący dodatki do t. 2 i 3 z późnieyszych dzieł, tudzież pism peryodycznych ogrodniczych wyczerpane, Kraków 1825.
E. Jankowski, Dzieje Ogrodnictwa W Polsce w zarysie, Warszawa 1923.
P. Miller, Dictionnaire des jardiniers et des cultivateurs, t. 1, Bruksela 1786. Dostępny online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97978710/f9.item. [Dostęp: 10.06.2026]
Ilustracje
P. Piller, Widok Ogrodu w Dubiecku w Galicyi, w Cyrkule Sanockim nalezącego do Hrabi Macieja Krasickiego, [nie po 1825]. Dostępny online: https://polona.pl/item-view/c641ad22-252e-4898-b9f3-03fab432964a?page=0 [Dostęp: 30.05.2026]
Dom, w którym urodził się Krasicki, w Dubiecku, w Galicyi, „Przyjaciel Ludu” R. 4, nr 51 (z dnia 23 czerwca 1838). Dostępny online: https://polona.pl/item-view/f39cac29-a7ec-4399-b418-15c2e0468aa2?page=0&searchQuery=pa%C5%82ac%20Dubiecko [Dostęp: 30.05.2026]
Stadt Dubiecko in Galizien, 1852 (sygn. 374K)
Agnieszka Górniak
![P. Piller, Widok Ogrodu w Dubiecku w Galicyi, w Cyrkule Sanockim nalezącego do Hrabi Macieja Krasickiego, [nie po 1825]. Dostępny online: https://polona.pl/item-view/c641ad22-252e-4898-b9f3-03fab432964a?page=0 [Dostęp: 30.05.2026]](https://mnzp.pl/wp-content/uploads/2026/06/Dubiecko.webp)
![Dom, w którym urodził się Krasicki, w Dubiecku, w Galicyi, „Przyjaciel Ludu” R. 4, nr 51 (z dnia 23 czerwca 1838). Dostępny online: https://polona.pl/item-view/f39cac29-a7ec-4399-b418-15c2e0468aa2?page=0&searchQuery=pa%C5%82ac%20Dubiecko [Dostęp: 30.05.2026]](https://mnzp.pl/wp-content/uploads/2026/06/Przyjaciel-Ludu.webp)
