Najstarsza mapa w zbiorach Biblioteki MNZP
Tytuł: Germania Ecclesiastica seu Imperium Romano Germanicum in suas tam seculares quam Ecclesiasticas ditiones concinnis coloribus peculiariter distinctum et exhibitum
Twórca: Johann Baptist Homann ; Johann Jakob Schatz
Rok wydania: 1741
Miejsce wydania: Norymberga
Wymiary: 49 x 57 cm
Skala: ok. 1: 2 000 000
Nr inw.: 123K
Biblioteka MNZP posiada w swoich zasobach także zbiory kartograficzne (909 sztuk). Stanowią go mapy, atlasy, plany i szkice. Najstarsza mapa pochodzi z 1741 r., natomiast najmłodsze to mapy współczesne. Inwentarz kartografii powstał w 1965 r.
Pod względem wartości nie jest to być może bardzo cenny zbiór, gdyż większość stanowią mapy wydane po 1945 r., ale warto wymienić znajdujące się w nim chociażby stare mapy Przemyśla i okolic, mapy wojskowe z okresu od końca XIX w. do 1918 r., a także najstarsze w zbiorach mapy: Germania ecclesiastica seu imperium romano-germanicum in suas…, o której niżej, Mappa Geographica Regni Poloniae [1750], Mappa geographica ex novissimis observationibus repraesentans Regnum Poloniae et Magnum Ducatum Lithuaniae [1772]. Bardzo ciekawe są także stare atlasy.
Proweniencja wspomnianej mapy Germania… nie została ustalona, wpisano ją do zbiorów bibliotecznych jako dar w 1965 r., czyli w roku utworzenia inwentarza. Mapa ma wymiary 50 x 57 cm, wykonano ją w skali ok. 1:2 000 000 techniką miedziorytu. Została wykonana w Norymberdze w pracowni spadkobierców Johanna Baptisty Homanna, który zmarł w 1724 r. Początkowo prowadził ją jego syn Johann Christoph do 1730 roku, a następnie spadkobiercy, którzy dodawali na drukach stosowną informację, np. Luci publicae tradita per Homannianos Heredes (wydane przez spadkobierców Homanna), jak jest w przypadku Mappa Geographica Regni Poloniae, bądź in Officina Homanniana (w oficynie [spadkobierców] Homanna).J.B. Homann był bardzo znanym kartografem i rytownikiem, a także cesarskim geografem, z jego wydawnictwa pochodzi Grosser Atlas uber die ganze Welt („Wielki Atlas Całego Świata”, wyd. 1, 1716). W latach 1737–1762 wydawany przez spadkobierców. Podobny miedzioryt mapy Germania… z tym, że z dodaniem sceny alegorycznej u dołu z lewej strony, został umieszczony we wspomnianym atlasie, w wersji kolorowanej z 1737 r. W egzemplarzu bibliotecznym występuje w wersji z żółtym kolorowaniem obramowania i części ziem Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, prawie identycznie jak w egzemplarzu z Instytutu i Muzeum Historii Wojskowości w Budapeszcie (https://maps.hungaricana.hu/en/HTITerkeptar/22732/).
Nad ramką pojawia się wariant tytułu w języku francuskim oraz nazwisko opracowującego – Johann Jakob Schatz (1691–1760), który był autorem komentarzy do atlasu Homanna i zaktualizowanej mapy.
Przedstawia ona Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego z okresu do połowy XVIII w. Mapa jest bardzo szczegółowa, nazwy są podane w języku łacińskim (archidiecezje, diecezje), bądź francuskim (świeckie); zdarzają się także nazwy w języku niemieckim. W tytule właściwym zapisano, iż kolorystycznie zaznaczono własność świecką i kościelną. Przy czym jak wspomniano opisywany egzemplarz ma cieniowanie jedynie granic żółtym kolorem. Tytuł zamieszczony jest w ozdobnym kartuszu w lewym górnym rogu. Obok zamieszczono scenę alegoryczną, cesarza na tronie, nad nim gwiazdę, następnie dwugłowego czarnego orła, nad którym znajduje się korona. Z dwóch stron pojawiają się anioły, z lewej jeden trzymający koronę, z prawej trzy także z koroną. Wszystkie elementy podkreślają boskie pochodzenie władzy cesarskiej.
Stan zachowania egzemplarza jest dobry, choć jest lekko przetarty w miejscach złożenia, szczególnie w środkowej części, gdzie występuje niewielki ubytek. Upływ czasu spowodował lekkie zażółcenie papieru i niewielkie zabrudzenie.
Mapa ze zbiorów biblioteki stanowi przykład, jak w XVIII w. rozwinęła się kartografia (mapy bardziej szczegółowe i oparte na dokładniejszych pomiarach) i jak upowszechniła się ona za pomocą sztuki miedziorytniczej. Płyty miedziorytnicze wykorzystywano wielokrotnie do różnych wydawnictw, jak we wspomnianym przypadku, kolorowane później według potrzeb, przez co np. w mapach można było zaznaczyć różne warianty lub często pozostawały bezbarwne. Mapy były dołączane do konkretnych książek, bądź często funkcjonowały jako osobne druki.
Literatura
R. Skrycki, Johann Baptista Homann (1664–1724) – Kartograf i jego światy. Katalog wystawy z okazji 300. rocznicy śmierci, Szczecin-Warszawa 2024 [online] https://www.academia.edu/126556416/Johann_Baptista_Homann_1664_1724_Kartograf_i_jego_%C5%9Bwiaty_Katalog_wystawy_z_okazji_300_rocznicy_%C5%9Bmierci [Dostęp: 9.09.2026].
R. Skrycki, Johann Baptista Homann – kartograf zapomniany, „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2022, t. 28, s. [107]-117.
Do porównania mapa z dzieła Grosser Atlas Uber die Gantze Welt Wie diese sowohl z 1737 roku: https://bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/36484/edition/41869/grosser-atlas-uber-die-gantze-welt-wie-diese-sowohl-nach-gotlicher-allweisen-schopffung-aus-den-heuligen-grundsatzen-der-beruhmtesten-astronomorum
Do porównania mapa ze zbiorów Instytutu i Muzeum Historii Wojskowości w Budapeszcie z 1741 roku: https://maps.hungaricana.hu/en/HTITerkeptar/22732/
Agnieszka Górniak
