Sekret zaklęty w aluminium. Masoński „żeton obecności” w zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej
Mały, niepozorny, aluminiowy krążek o średnicy 28 mm, przechowywany w magazynie Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej i do tej pory niebudzący zainteresowania, teraz wychodzi na światło dzienne. Staje się śladem po tajemnej obecności wolnomularzy w przestrzeni publicznej początku XX w. Każdy wybity w nim rysunek i litera to symbole jakże hermetycznego świata, który przez wieki pobudzał ludzką wyobraźnię.
Awers masońskiego „żetonu obecności” przedstawia schematyczną, promienistą Deltę Świetlistą jako symbol boskiej mądrości i oświecenia. Legenda głosi: R.·.L.·. LA VÉRITÉ – G.·.O.·.D.·.F.·. (Respectable Loge La Vérité – Grand Orient de France / Szanowna Loża Prawda – Wielki Wschód Francji). Rewers tworzy równie symboliczna kompozycja umieszczona pod pięcioramienną, promienistą gwiazdą (oznaczającą boską opatrzność, oświecenie i wiedzę) z wpisaną na niej literą „G”. Samo „G” to m.in. geometria, czyli porządek wszechświata, God/Bóg (Wielki Architekt Wszechświata), gnoza (poszukiwanie prawdy), czy generacja (proces tworzenia i odradzania się). Na gałęzi akacji (symbolu nieśmiertelności i niewinności) umieszczono: trójkątną poziomicę z pionem (oznaczającą równość braterską, stałość oraz dążenie do prawdy), młotek (pracę nad obróbką własnego charakteru), węgielnicę i cyrkiel (równowagę, sprawiedliwość i samodoskonalenie). Ale na tym nie koniec symboliki. Charakterystyczne na awersie zapisy skrótów za pomocą potrójnej kropki (.·.) również nie były dziełem przypadku. W świecie wolnomularzy trójka to liczba doskonała, wskazująca m.in. trzy stopnie wtajemniczenia (Uczeń, Czeladnik, Mistrz), fundamentalne wartości: Wolność, Równość, Braterstwo, a także same kropki, które po połączeniu tworzą kształt delty. Bez znajomości tego języka symboli żeton pozostawał jedynie zwykłą blaszką. W rzeczywistości był rodzajem „zakodowanego paszportu”, który potwierdzał tożsamość brata podróżującego po obcych miastach i wskazywał jego stopień wtajemniczenia (taką rolę posiadały także dyplomy masońskie). Żeton pełnił także rolę potwierdzenia obecności członków loży w pracach (posiedzeniach). Bywały również przypadki wymiany tych krążków między masonami jako gest przyjaźni i braterstwa.
Omawiany powyżej żeton wybito w aluminium w początkowych latach XX wieku (1900–1920); wcześniejsze egzemplarze bito w mosiądzu lub brązie. Aluminium stało się wówczas bardzo modnym i – co ważne – wyjątkowo lekkim metalem. W tamtym okresie zyskało ono również status symbolu nowoczesności oraz postępu.
Choć rozszyfrowano już sporo symboli z opisywanego powyżej niepozornego krążka, w tym kawałku aluminium nadal tkwi zakorzeniony sekret. Niestety, okoliczności, w jakich ten żeton trafił do zbiorów MNZP, pozostają nieznane. W dokumentacji muzealnej widnieje jedynie zapis: ze starych zbiorów muzealnych. Być może pozyskał go sam założyciel Muzeum – kustosz Kazimierz Osiński? Jeśli tak, to w jaki sposób trafił w jego ręce? A może zgubił go jakiś inżynier pracujący przy rozbudowie Twierdzy Przemyśl, który potajemnie przyjął inicjację we Francji? Warto w tym miejscu dodać, że w monarchii austro-węgierskiej działalność lóż była nielegalna i surowo zakazana przez prawo.
Warto także dodać, że Loża Prawda (La Vérité) w Rouen powstała w 1834 roku. Uśpiono ją (zawieszono działalność) w 1940 roku, a przebudzono w 1944 roku i funkcjonuje do dziś.
Tekst: Anna Durkacz-Foremska
Bibliografia:
– Eger F., Historya masoneryi i innych towarzystw tajnych, Warszawa 1904.
– MacNulty W. Kirk, Wolnomularstwo. Sekrety i symbole masonów, ich historia i znaczenie, Warszawa 2007.
Netografia:
– https://rouen-histoire.fr/FM/Histoire.htm, [dostęp: 02.09.2026].
Artefakt kulturalny:
– MPH-12561 – „Żeton obecności”, Francja, Rouen, 1900–1920
