W obronie sanockiego zamku. Wkład Kazimierza Osińskiego w organizację Muzeum Ziemi Sanockiej
W zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej znajduje się dwustronny brudnopis pisma Kazimierza Osińskiego do Państwowej Rady Muzealnej przy Prezydium Rady Ministrów w Warszawie, datowany na 26 maja 1937 r. Dokument ten sporządzono na papierze firmowym o wymiarach 28,1 × 22,1 cm. W nagłówku, opatrzonym exslibrisem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu wymieniono działy podlegające wówczas Zarządowi TPN: Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, Biblioteka Naukowa i Beletrystyczna, Archiwum Akt Dawnych Miasta, Miasteczek i Wsi Ziemi Przemyskiej i Archiwum Akt Dawnych Miasta Przemyśla. Poniżej widnieją: numer pisma L. 182/37 i data. W treści K. Osiński argumentuje i prosi, aby Państwowa Rada Muzealna nie wyraziła zgody na utworzenie kasyna wojskowego na Zamku Królewskim w Sanoku, gdzie trzy lata wcześniej (w 1934 r.) urządzono siedzibę Muzeum Ziemi Sanockiej. Postuluje również o upaństwowienie obiektu i oddanie całego gmachu na potrzeby sanockiej placówki. Warto więc, w tym miejscu dodać, że w latach 30. XX w. w salach zamku znajdowały się także inne urzędy tj. Powiatowy Zarząd Dróg, Rada Szkolna Powiatowa oraz mieszkanie sanockiego starosty.
Jak wspomina autor pisma, Muzeum Ziemi Sanockiej dopiero co stało się wybitną i potrzebną placówką kulturalną na Podkarpaciu, a to dzięki inicjatywie dra Bolesława Skwarczyńskiego (pierwszego dyrektora muzeum), kustosza Aleksandra Rybickiego, archiwisty i bibliotekarza dra Adama Fastnachta, sekretarza Stefana Stefańskiego i archeologa prof. dra Tadeusza Sulimirskiego. Współpraca ta zaowocowała szczególnie podczas Zjazdu Ziem Górskich (zwanego również „Świętem Gór”), który odbył się w Sanoku, w dniach 14–17 sierpnia 1936 r. Wydarzenie to uchodzi za jedną z największych i najważniejszych imprez kulturalno-folklorystycznych w międzywojennej Polsce. Dało ono muzeum kapitał rzeczowy (zbiory etnograficzne – łemkowskie, bojkowskie i huculskie) oraz wizerunkowy, bez którego młoda placówka mogłaby nie przetrwać próby czasu. Podczas Zjazdu Muzeum było czynne codziennie w godzinach od 8.00 do 20.00. Zwiedziło je wówczas trzy tysiące osób, w tym wiele wycieczek z całej Polski.
Sam Osiński od początku angażował się w organizację muzeum w Sanoku. Podczas częstych wizyt udzielał porad osobom chcącym stworzyć placówkę, m.in. ówczesnemu studentowi Aleksandrowi Rybickiemu (w latach 1928–1934). Dzielił się z twórcami doświadczeniami z początków własnej działalności i opisywał metody gromadzenia pierwszych zbiorów.
Kazimierz Osiński nie wyobrażał sobie więc, aby w Zamku Królewskim w Sanoku utworzono kasyno wojskowe 2 Pułku Strzelców Podhalańskich przeznaczone wyłącznie dla celów towarzyskich. Porównywał tutejsze komnaty królewskie do Wawelu oraz Zamku Warszawskiego. Wspominał władców przybywających na sanockim zamku: Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełłę wraz z Sonką (Zofią Holszańską) oraz finansującą przebudowę królową Bonę Sforzę. Argumentował także, że Muzeum Ziemi Sanockiej posiada obecnie już tyle działów muzealnych i bardzo wielką ilość eksponatów, iż Zamek Królewski w Sanoku wkrótce stanie się za małym jeśli sanocka instytucja naukowa otworzy bibliotekę publiczną i urządzi laboratoria konserwatorskie.
Kustosz Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej zapewniał Państwową Radę Muzealną, że sprawą organizacji Muzeum Ziemi Sanockiej zajmie się placówka przemyska, jako że została powołana na współorganizatora akcji kulturalnej w Sanoku. Ponadto samo kierownictwo MNZP zostało uznane przez muzea w Rzeszowie, Jarosławiu, Sanoku i Stryju. Sprawą zajął się również premier polski gen. Felicjan Sławoj Składkowski.
Patrząc na dalsze karty historii, starania m.in. Kazimierza Osińskiego się powiodły – kasyna w zamku nie urządzono. We wrześniu 1937 r. zorganizowano tam nawet wystawę pt. Ziemia sanocka w malarstwie, plastyce i fotografice. Muzeum splądrowali dopiero Niemcy we wrześniu 1939 r. W okresie okupacji w jego salach utworzono Kreismuseum in Sanok (Muzeum Okręgowe w Sanoku) oraz Muzeum Łemkowszczyzny. W sierpniu 1944 r. zbiory zostały ponownie rozgrabione. Po 1944 r., na krótko – bo zaledwie do 1946 r. – w zamku funkcjonował szpital wojskowy. W latach 60. XX w. rozpoczęto gruntowny remont obiektu, a w 1968 r. instytucję przemianowano na Muzeum Historyczne w Sanoku. W 1975 r. zlikwidowano w nim dział etnografii, a należące do niego zbiory przekazano do istniejącego od 1958 r. Muzeum Budownictwa Ludowego.
Tekst: Anna Durkacz-Foremska
Bibliografia:
Archiwalia Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej:
MP.Hist-3692 Brudnopis pisma K. Osińskiego do Państwowej Rady Muzealnej przy Prezydium Rady Ministrów w Warszawie, Polska, Przemyśl, 26.05.1937.
MPS-Pl-56 Plakat „Zjazd Górski” w Sanoku, Polska, Warszawa, 1936.
Opracowania:
Stefański S., Trzydzieści lat Muzeum Sanockiego (zarys historii powstania i rozwoju), „Rocznik Sanocki” 1967, nr 2, s. 297-315.
Netografia:https://www.zamkipolskie.com/sanok/sanok.html [dostęp: 03.07.2026].
