Oto drzewo krzyża, na którym zawisło zbawienie świata

Chrystus na krzyżu, autor nieznany, XIX w., mal., ze zbiorów MNZP, fot. Paweł HusarzWielki Piątek to najsmutniejszy dzień dla chrześcijan. Od ponad dwóch tysięcy lat rozpamiętywana jest męka i śmierć Chrystusa. To właśnie w piątek umarł na krzyżu Jezus z Nazaretu. Wizerunek Chrystus na krzyżu stanowi symbol zbawienia i odkupienia świata, dlatego ukrzyżowanie ma ogromne znaczenie dla całej ikonografii chrześcijańskiej. Istnieje wiele interpretacji i ogromna liczba dzieł przedstawiających śmierć Zbawiciela. Każda epoka miała inny sposób przedstawiania tematu pasyjnego, bo czy jest coś bardziej uniwersalnego niż cierpienie i śmierć? Może tylko miłość. Artyści od zawsze szukali możliwości i sposobów przedstawienia ukrzyżowania na miarę swych czasów. Zarówno wielcy twórcy poszczególnych epok, jak i artyści ludowi w krzyżu Chrystusa widzieli kaźń Boga, ale i umęczenie człowieka.

Krzyż w chrześcijaństwie stal się symbolem cierpienia prowadzącego do zmartwychwstania i zbawienia, ale znacznie wcześniej także towarzyszył człowiekowi. Dwie przecinające się pod kątem prostym linie były związane z kultem przyrody i zasadą życia. Odwzorowywały pełnię świata i łączyły przeciwieństwa: góra – dół, prawo – lewo. Mircea Eliade przyjmuje, że krzyż to drzewo, swymi korzeniami sięgające do piekła, szczyt tego drzewa jest przy tronie Boga, a jego gałęzie (ramiona) obejmują świat1. Krzyż jest traktowany jako Drzewo Życia, na którym umarł Chrystus dla odrodzenia świata. Można powiedzieć, że krzyż od wieków łączył przeciwności, był drzewem, znakiem sakralnym i stał się symbolem chrześcijaństwa.

W zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej jest wiele dzieł sztuki o tematyce pasyjnej, a więc takich, których tematem jest męka Chrystusa. Większość z nich to prace wyjątkowe i unikalne, jak choćby Ukrzyżowanie nieznanego autora z XVII/XVIII wieku, Męka Pańska (Ukrzyżowanie ze scenami pasyjnymi) z 1703 roku. Oba przedstawienia są eksponowane na wystawie stałej Credo na dwa głosy. Ciekawym eksponatem jest Pasyjka - Męka Pańska w butelce z 1948 roku. Twórcy nieprofesjonalni także mierzyli się z przedstawieniem śmierci Syna Bożego, stąd bogaty zbiór krzyży i obrazów w zbiorach etnograficznych.

Dzieła sztuki ukazujące ukrzyżowanie koncentrują się albo na samym krzyżu i postaci Jezusa albo na pokazaniu misterium pasyjnego. Pierwsi chrześcijanie nie umieszczali wizerunku Chrystusa na krzyżu. Sam krzyż był świętym znakiem. Dopiero pod koniec V wieku zaczęto na krzyżu umieszczać postać, początkowo ubraną, a później prawie nagą.

Męka Pańska (Ukrzyżowanie ze scenami pasyjnymi), autor nieznany (warsztat rybotycki), 1703 r.W ikonografii chrześcijańskiej Chrystus na krzyżu jest często przedstawiany bardzo naturalistycznie. Ma zdeformowaną, powyginaną sylwetkę, napięte mięśnie, spuszczoną głowę, zamknięte oczy, jest prawie nagi, ubrany tylko w tunikę, bądź jego biodra okrywa tkanina zwana perizonium (krąg kultury zachodniej). Na głowie ma cierniową koronę, a z jego boku wypływa krew. Na wielu obrazach szeroko rozłożone ramiona, wygięte kolana ukazują ogromny ból, jakiego musiał doświadczyć na krzyżu. Ta męka Boga-człowieka widoczna jest w wyrazie twarzy i całym ciele.

Na przedstawieniach ukrzyżowania widujemy podpórki pod stopami Jezusa i u góry krzyża tabliczkę z napisem I.N.R.I. tak zwany titulus – Jezus Nazareńczyk Król Żydowski. Tabliczka ta określała rodzaj winy skazańca. Ukrzyżowanie była to śmierć w męczarniach, ale też w czasach rzymskich stanowiła wyraz hańby. Rzymianie rzadko stosowali taką karę wobec swoich obywateli, tylko wymierzali ją obcokrajowcom, zdegradowanym żołnierzom, niewolnikom, najgorszym przestępcom i pierwszym chrześcijanom.

Ukrzyżowanie koncentruje się na Chrystusie, ale na wielu dziełach sztuki, przestrzeń pod krzyżem zaludnia się. Przy krzyżu pojawiają się często inne postacie, po obu stronach najczęściej stoją: Matka Boska i św. Jan Ewangelista, Maria Magdalena, setnik Longinus z włócznią oraz żołnierz podający Jezusowi gąbkę nasączoną octem. Razem z Chrystusem przedstawiano również ukrzyżowanych łotrów.

Krzyż jest jednym z najważniejszych symboli Wielkiego Piątku, ponieważ to dzień, w którym Chrystus Zbawiciel oddał życie za zbawienie świata. Jest to jedyny dzień w roku, kiedy nie jest sprawowana msza święta. W kościołach odprawiana jest Liturgia Męki Pańskiej. Ważną częścią wielkopiątkowego nabożeństwa jest adoracja krzyża. Do świątyni wnosi się przykryty tkaniną krzyż i odsłania. Celebrans stopniowo odsłania ramiona krzyża i śpiewa trzykrotnie: „Oto drzewo Krzyża, na którym zawisło zbawienie świata”, na co wierni odpowiadają: „Pójdźmy z pokłonem”. Następnie wierni podchodzą do krucyfiksu, przyklękają i symbolicznym ucałowaniem wyrażają przyjęcie odkupienia Jezusa. Po liturgii krzyż zostaje w widocznym miejscu, tak by każdy mógł go adorować, aż do rezurekcji w Wielką Niedzielę.

Wielki Piątek to dzień krzyża, skupienia, powagi, ścisłego postu. Tegoroczny Wielki Piątek zapewne znowu będzie inny niż zwykle z powodu pandemii, ale może ten trudny czas jeszcze bardziej pozwoli zadumać się nad sensem krzyża Chrystusa i istotą ludzkiego życia.

dr Małgorzata Dziura

 

Przypisy:

1 M. Eliade, Traktat o historii religii, Łódź 1993, s. 284.