Cerkiew w Kopyśnie - nowy model do sklejania w ofercie Muzeum

U podnóża Kopystańki - najwyższego szczytu Pogórza Przemyskiego (542 m n.p.m.), leży wieś Kopysno, zwana również Kopyśnem, dziś niemal wyludniona. W malowniczym, górskim krajobrazie, pośród powracających do lasu łąk majaczy kilka dachów wciąż istniejącej architektury. Natomiast dawne dróżki i fundamenty domów skrywają się przed wzrokiem pod całunem zieleni. Świadkiem ciekawej, mało znanej historii miejscowości jest murowana cerkiew wraz z dzwonnicą parawanową, wybudowana w 1821 r1. W swoich dziejach wieś potrafiła liczyć 770 mieszkańców (1939r.)2, istniał w niej dwór, a w pobliskim lesie Grabnik odnajdziemy wczesnośredniowieczne grodzisko.

Owe grodzisko jest starsze, niż sama miejscowość. Położone w lesie, ok. kilometra na południe od szczytu Kopystańki, nazywane jest przez miejscowych „Zamkiem”. W 1955r było obiektem badań archeologicznych. Ich wynikiem są ślady umocnień i odnalezione fragmenty naczyń ceramicznych, datowanych na przełom IX i X w.3 Warto tutaj wspomnieć o oddalonym o 5 km na wschód grodzisku w lesie pomiędzy wsiami Gruszowa i Huwniki, którego funkcjonowanie datuje się na ten sam czas.4

Etymologia nazwy miejscowości Kpysno nie jest jednoznaczna. Źródeł możemy szukać w staropolskim słowie „kopyść” oznaczającym łopatkę do ucierania, alternatywnie z j. ukraińskiego „kopyst”5 tj. klinowaty ząb. Najstarsze wzmianki o miejscowości pochodzą z lat 70-tych XIV w., kiedy to namiestnik halicki – książę Władysław Opolczyk nałożył obowiązki na mieszkańca wsi - protoplastę rodu Kopystyńskich – Osipa Biduna. Ten sam Osip, w nagrodę za służbę, otrzymał w 1408r. od króla Władysława Jagiełły „horodyszcze Kopystno”6. Najsłynniejszym przedstawicielem jego rodu był ostatni prawosławny władyka przemyski Michał Kopystyński, przeciwnik Uni Brzeskiej. Zmarły w 1610r.7 postanowił spocząć w rodzinnej miejscowości. Domniemanymi miejscami pochówki są wg. legendy wzgórze zwane Horbyskiem lub podziemie cerkwi.

Kopyśno - cerkiewWzmianki o świątyni sięgają już 1408r., w dokumencie króla Władysława Jagiełły czytamy o istniejącej cerkwi pw. Pokrowy Matki Bożej. Przypuszczać możemy, że pierwotna świątynia lub świątynie były drewnianej budowy. Początek jej obecnej formy, pw Opieki NMP to rok 1821. Niewielką, jednonawową świątynię wydłużono jeszcze w 1923r., natrafiając przy tym na pochówek duchownego, prawdop. Michała Kopystyńskiego.8. Wewnątrz świątyni odnajdziemy zachowany ikonostas, stworzony w 1854r., którego twórcą był Józef Lisikiewicz z nieodległej wsi Trójca.9 Obecnie cerkiew służy jako świątynia filialna rzymskokatolickiej parafii w Rybotyczach. Jeszcze na początku XXI w. w świątyni odbywała się raz do roku msza z okazji święta Wszystkich Świętych. Ciekawostką jest fakt, że ławki wewnątrz pochodzą z pierwotnego wyposażenia kościoła w Rybotyczach.

Pozostałością po szlachcie jest miejsce po nieistniejącym dworze. Znajduje się przy skrzyżowaniu na początku wsi, przy jej pd-wsch. części. Uwagę zwracają zachowane umocnienia ziemne, z zarysowaną półkolista basteją.10 Zabudowania folwarczne z dworem zostały zniszczone podczas wojny w 1915r.11 Inną pamiątką po czasach czasach szlacheckich jest murowana kapliczka św. Jana z 1848r. Znajduje się przy południowej drodze do wsi jako pamiątka po zniesieniu pańszczyzny.

Kopyśno - kapliczka św. JanaWieś wielokrotnie zmieniała właścicieli. Już 1606r. jej część nabyły rodziny Drohojowskich i Krzeczkowskich. Lata dwudzieste XVII w. przyniosły nabycie przez kasztelana sanockiego Andrzeja Boguskiego, aby pół wieku później stać się częścią klucza rybotyckiego. Ten, będąc we władaniu rodu Lubomirskich, z czasem przejęli Tyszkowscy. Ostatni z rodu – Paweł Tyszkowski przekazał testamentem w 1912r. swoje dobra Polskiej Akadami Umiejętności. Wybuch Wielkiej Wojny także pozostawił swój ślad w miejscowości. W grudniu 1914r., podczas dramatycznej próby przedarcia się oddziału c.k. armii w kierunku na Birczę doszło do bitwy z Rosjanami, która zakończyła się klęską Austro-Węgrów. Następny rok przyniósł w Galicji epidemię cholery, która swoje tragiczne żniwo zebrała także na Kopyśnie. Cmentarz ofiar choroby, kiedyś jeszcze oznaczony krzyżem odnaleźć można pod współrzędnymi 49°40' 55.15" N, 22°37'46.32" E.12

W przededniu kolejnej wojny światowej (1938r.) skład mieszkańców wyglądał następująco. W 118 domach mieszkało 770 osób, z czego w skład ludności ukraińskiej należało 750 osób, polskiej – 15 i żydowskiej – 5. Po II wojnie światowej i walkach polsko-ukraińskich nastąpiły wysiedlenia Ukraińców – w 1946r. ponad 600 osób do ZSRR, w 1947r. - 98 osób na „Ziemie odzyskane”.13

Do wsi prowadzi trzykilometrowa, szutrowa droga z Rybotycz, a także leśny szlak z Bryliniec.

Miłośnikom historii regionu, a także sztuki i architektury polecamy kolejny model kartonowy, który przedstawia cerkiew kopystyńską pw. Opieki NMP. Wg stanu z 2020 r., w podziałce 1:100.

Tomasz Król

 

Bibliografia:

  1. M.Skowroński, A.Komski, A. Skowrońska-Wydrzyńska, Cerkwie Nadsania Sanok-Przemyśl, Nowy Sącz 2002, s.28
  2. S. Kryciński, Przewodnik Pogórze Przemyskie, Pruszków 2007, s.244
  3. J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Warszawa 1993, s.111
  4. Ibidem, s.35
  5. S. Kryciński, Pogórze Przemyskie Tajemnice Doliny Wiaru, Rzeszów 2019, s.242-243
  6. Ibidem, s.240
  7. Słownik Geogrficzny Królestwa Polskiego, F.Sulimierski (red), Warszawa 1883, s.388
  8. S. Kryciński, Pogórze Przemyskie, Warszawa 1992, s.89
  9. S. Kryciński, Pogórze Przemyskie Tajemnice Doliny Wiaru, Rzeszów 2019, s.247
  10. S. Kryciński, Przewodnik Pogórze Przemyskie, Pruszków 2007, s.245
  11. http://kopysno.pl/historia.html, 19.11.2020
  12. Ibidem, 22.11.2020
  13. S. Kryciński, Pogórze Przemyskie Tajemnice Doliny Wiaru, Rzeszów 2019, s.246