Stanisław Wyspiański, Projekty teatralne do dramatu „Bolesław Śmiały”, 1904 r.

W październiku w Muzeum Historii Miasta Przemyśla odbył się wernisaż wystawy czasowej „Polska scenografia i kostiumy teatralne w XIX i XX wieku”. Prezentowaliśmy na niej liczne projekty scenograficzne i kostiumy ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach, Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Krakowa i Narodowego Teatru Starego w Krakowie. Poniżej przedstawiamy tekst dotyczący projektów Stanisława Wyspiańskiego do dramatu jego autorstwa „Bolesław Śmiały” z 1903 r., które prezentowane były na wystawie.

Stanisław Wyspiański, Projekty teatralne do dramatu „Bolesław Śmiały”, 1904 r.

Stanisław Wyspiański, Projekt kostiumu Króla do dramatu „Bolesław Śmiały”, 1904, ołówek, kredka, 20.5x 16.5 cm, ilustracja ze zbiorów Muzeum Narodowego w KrakowieStanisław Wyspiański (1869-1907 r.) był artystą wszechstronnym zarówno w dziedzinie plastyki jak i literatury. Był pierwszym współczesnym polskim inscenizatorem, który tworzył całość spektaklu i jego oprawy plastycznej. Jednak niewiele jego projektów scenograficznych, czy to w rysunkach, czy makietach zostało wystawionych na deskach teatru, wyjątkiem był dramat jego autorstwa „Bolesław Śmiały”1.

Dzieło to powstało w latach 1902-1903, a jego premiera odbyła się w Teatrze Krakowskim (Teatr Miejski w Krakowie) 7 maja 1903 r. Całą dekorację zaprojektował Stanisław Wyspiański, a utrwalił w postaci makiety Jan Spitziar2. W 1904 r. artysta wykonał ołówkiem czternaście rysunków projektów kostiumów, nazywanych „Lalkami Bolesławowskimi”, które powstały zaraz po wystawieniu sztuki. Sporządził też kredką cztery studia kostiumologiczne, ale o mniejszej szczegółowości. Oprócz tego, ze spektaklu zachowało się kilka oryginalnych strojów oraz partytura reżyserska opisana przez Józefa Sosnowskiego3. Pełną oprawę plastyczną artysty wykorzystywano także w późniejszych inscenizacjach, między innymi w Teatrze Polskim w Warszawie w 1929 r., gdzie scenografię wykonali Karol Frycz i Leon Schiller i ponownie w Krakowie w 1936 r.4. Powstanie dramatu było wynikiem rodzącej się na ziemiach polskich w początkach XX w. potrzeby wykształcenia stylu narodowego5.

Inspirując się swoim nauczycielem Janem Matejką, Wyspiański prawdziwych śladów polskości szukał w przeszłości kraju, a szczególnie wśród królów z dynastii Piastów. Realizując swoją wizję dramatyczną dążył do rekonstrukcji rzeczywistości z czasów Bolesława Śmiałego, ale wzorowanej jeszcze na prasłowiańskich korzeniach. Prowadził dokładne badania (materiały źródłowe, badania archeologiczne, ikonografia, historiozoficzne obrazy Jana Matejki), aby odtworzyć klimat Polski piastowskiej, jej kulturę materialną, zabudowę i wystrój Wawelu (architektura wnętrz, urządzenie izby wawelskiej, wygląd ław i stołów, wykroje drzwi i okien) oraz styl życia samego króla6.

Stanisław Wyspiański, Projekt kostiumu Królewskiej Żony i  Syna do dramatu „Bolesław Śmiały” (Akt drugi), 1904, rysunek, ołówek, kredka, papier, 21.1x17.3 cm, ilustracja ze zbiorów Muzeum Narodowego w KrakowieDrugim ważnym źródłem inspiracji przy pracach nad spektaklem była autentyczna, ale współczesna mu sztuka i kultura ludowa, zwłaszcza podhalańska, w której szukał wzorów średniowiecznej sztuki polskiej. Wyspiański wykorzystał w swoich projektach formy i zdobnictwo zaczerpnięte ze strojów, haftu, ornamentów, mebli i rzemiosła. Można tu również dopatrywać się zapożyczeń z ugruntowanego przez Stanisława Witkiewicza stylu zakopiańskiego. Sztukę ludową uważano wówczas za statyczną i niezmienną, a w związku z tym zdolną do przechowania i przekazania staropolskich wzorców kulturalnych i artystycznych. Inspirując się sztuką ludową Wyspiański prowadził dokładne studia nad źródłami. Czerpał informacje z prac naukowych badaczy zajmujących się budownictwem i rzemiosłem ludowym, między innymi publikacji: Kazimierza Mokłowskiego „Sztuka ludowa w Polsce”, Lwów 1903; Władysława Matlakowskiego „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Zarys życia ludowego”, Warszawa 1901 i „Budownictwo ludowe na Podhalu”, 1892 oraz publikacjach Muzeum Przemysłowego we Lwowie7.

Istnieją dwa rodzaje opracowań autora do inscenizacji dramatu. Jednym były rysunki, projekty i makiety, a drugim umieszczone w tekście, pisane wierszem didaskalia. Objaśnienia sceniczne zawierały dokładne wskazówki dla malarzy, dekoratorów, reżysera, aktorów i obsługi technicznej. Artysta szczegółowo opisywał plany, wygląd wnętrz scenicznych, każdy element dekoracji architektonicznej, sprzętów i rekwizytów oraz kostiumów8. Powstały również projekty scenografii i kostiumów oraz makiety. Stanowiły one spójną całość z treścią dramatu i odpowiadały opisom w didaskaliach. Charakteryzowały się pewną syntezą i oszczędnością środków wyrazu, skrótowością, surowością i prostotą form, a niekiedy ich monumentalizacją. Ważną rolę odgrywało tu światło, kolor i linia, które budowały kompozycje i były jednym z najważniejszych środków ekspresji9. Pojawiały się też motywy dekoracyjne10.

Stanisław Wyspiański, Projekt kostiumu Rapsoda do dramatu „Bolesław Śmiały” (Akt drugi), 1904, rysunek, ołówek, kredka, papier, 21.1x17.2 cm, ilustracja ze zbiorów Muzeum Narodowego w KrakowieJako malarz i plastyk, Wyspiański w swoich inscenizacjach zwracał uwagę przede wszystkim na stronę wizualną spektaklu oraz grę aktorską: „Tekst jest sprawą drugorzędną. Połowa tekstu gubi się na widowni. Widza interesuje dekoracja, kostium, potem akcja, muzyka, a na końcu zrozumienie tekstu […] Widz przede wszystkim patrzy” 11. Król i jego rycerze ubrani zostali w chłopskie szaty. Serdaki i sukmany (również krakowskie kierezje), wyszywane lniane koszule, krakowskie i zakopiańskie pasy posłużyły do zrekonstruowania kostiumów z epoki Bolesława Śmiałego: „Talent sprawił, żem na ten pomysł wpadł genialny, by Piastowiczów w kierezje ustroić, zharmonizować strój fenomenalny, z którym się muszą uczeni oswoić” 12. Tarcze rycerskie zdobione były ornamentem z góralskich parzenic używanych na Podhalu. Na podstawie opracowań o budownictwie ludowym Władysława Matlakowskiego odwzorowane zostało Dworzyszcze Bolesławowskie i jego świetlica13. Pojawiły się tu motywy średniowieczne: lwie głowy zdobiące drzwi Dworzyszcza i świetlicy, wzorowane były na takich samych z brązowych drzwi katedry gnieźnieńskiej z XII w.14.

Uzupełnieniem ludowych kostiumów były zrekonstruowane elementy autentycznych, średniowiecznych zbroi polskich rycerzy: uskrzydlone hełmy, naramienniki, złote i srebrne guzy. Wyspiański użył też motywów zaczerpniętych z dawnej ikonografii. Wymienić tu można napierśnik ze złotej blachy, który nosić miał król Bolesław, a który w rzeczywistości pochodził z wizerunku stroju Władysława Hermana uwiecznionego na jego pieczęciach. Dotyczyło to również tronu użytego w inscenizacji. Hełm króla ozdobiony został orlimi piórami, które według kronik Długosza chowano w królewskim dworzyszczu. Innym motywem znanym z ikonografii średniowiecznej, a użytym przez Wyspiańskiego w projektach do dramatu były tarcze rycerskie wzorowane na wizerunkach z denarów Bolesława Śmiałego15.

Dramat „Bolesław Śmiały” i jego inscenizacja stanowił spójną wizję plastyczną łączącą średniowieczną historię i kulturę polską z tradycjami współczesnej Wyspiańskiemu sztuki ludowej Podhala. Artyście udało się stworzyć niezwykle sugestywną dla odbiorcy iluzję prawdy historycznej. Spektakl był jego odpowiedzią na narodziny stylu narodowego i tak też był oceniany. Sztuka przyjęła się bardzo dobrze wśród publiczności i wzbudziła zachwyt prasy.

Renata Grzebuła

Bibliografia:

  1. Zenobiusz Strzelecki, Polska plastyka teatralna, Warszawa 1963, s. 204.
  2. Tamże, s. 220.
  3. Tamże, s. 204.
  4. Tamże.
  5. Stanisław Stopczyk, Stanisław Wyspiański, Warszawa 1984, s. 9-12.
  6. Elżbieta Skierkowska, Plastyka Stanisława Wyspiańskiego, Wrocław 1958, s.27-28.
  7. Tamże, s. 27.
  8. Tamże, s. 43-44.
  9. Zenobiusz Strzelecki, dz. cyt., s. 161, 178.
  10. Tamże, s. 206.
  11. Cyt. za: Zenobiusz Strzelecki, dz. cyt., s.217. (Zob.: B. Raczyński, Jak tworzył Stanisław Wyspiański [w:] Wyspiańskiemu – Teatr Krakowski, Kraków 1932)
  12. Cyt. za: Zenobiusz Strzelecki, dz. cyt., s. 205. (Zob.: Stanisław Wyspiański, Noty do „Bolesława Śmiałego”: Dzieła, t. VII)
  13. Elżbieta Skierkowska, dz. cyt., s. 27
  14. Tamże.
  15. Tamże.