Dr Johannes Maria Gföllner – kontrowersyjny biskup trzech przełomów
W zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej znajduje się fotografia przedstawiająca Johannesa Marię Gföllnera – rzymskokatolickiego biskupa diecezji Linz w latach 1915-1941. Zdjęcie wykonał fotograf Franz Seraph Josef Weidinger (syn Carla Weidingera) w 1924 r. w atelier mieszczącym się przy promenadzie, w hotelu Drei Mohren w Linz; pracownię odziedziczył po ojcu. Na odwrociu fotografii biskup zamieścił formę grzecznościową z podpisem i datą: In inniger Verehrung/ + Johannes Maria Gföllner/ Bischof von Linz/ 16. Feb. 1924 (Z głębokim szacunkiem/ + Johannes Maria Gföllner/ Biskup z Linz/ 16 luty 1924).
MPF-7860 – Biskup Johannes Maria Gföllner, Linz, 16 luty 1924 (fot. Franz Seraph Josef Weidinger).
Johannes Maria Gföllner urodził się 17 grudnia 1867 r. w Waizenkirchen jako jedno z sześciorga dzieci Aloisa i Rosalii. Rodzice osierocili go, gdy miał zaledwie 10 lat. Jego przybranymi rodzicami zostali Franz i Maria Aichinger. Jako młodzieniec miał zamiłowanie do podróży i chodzenia po górach.
W 1879 r. rozpoczął naukę w niższym seminarium duchownym w Freinbergu. Następnie ukończył Collegium Germanicum i studia na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie. Doktorat z filozofii uzyskał w 1890 r., a z teologii w 1894 r. Święcenia kapłańskie przyjął 28 października 1893 r. W latach 1894–1895 pełnił funkcje wikariusza w Mattighofen, a do 1896 r., w Puli nauczyciela w rodzinie arcyksięcia Karla Stefana Habsburga, co utwierdziło go w jego długoletnim, monarchistycznym światopoglądzie. Następnie, w latach 1896–1897, Gföllner był wikariuszem parafii miejskiej w Wels. W 1897 r. zdał egzamin z nauczania religii i otrzymał posadę w nowo otwartym seminarium dla chłopców, Kollegium Petrinum w Urfahr. Od 1909 r. sprawował nadzór nad wykładami linzkiego teologa pastoralnego Rudolfa Hittmaira oraz jednocześnie kontynuował nauczanie w Petrinum do końca roku szkolnego 1908/09. 1 lutego 1910 r. oficjalnie objął stanowisko profesora teologii pastoralnej, a w latach 1911–1912 nauczał filozofii na pół etatu. Od 1909 r. Gföllner był egzaminatorem posynodalnym, a w latach 1909-1912 radcą w Diecezjalnym Sądzie Kościelnym ds. Małżeńskich w Linz.
W 1905 r. Gföllner pisał artykuły do czasopisma „Theologisch-praktisches Quartalschrift” (Kwartalnik Teologiczno-Praktyczny). W jednym numerze ukazywało się nawet kilka tekstów jego autorstwa. Przykładowo w t. 58 z 1905 r. ukazały się: „Die sogenannten Beimessen (tak zwany Beimessen; czyli msza święta przy bocznym ołtarzu), „Ist die Rezitation des Benedicite nach der Zelebration der heiligen Messe ein striftes Gebot?” (Czy odmówienie modlitwy benedyktyńskiej po mszy świętej jest wymogiem koniecznym?), „Kirchliche Bildervorschriften” (Przepisy dotyczące wizerunku kościoła), „Mehrere Requiemsmeſſen am Begräbnistage welcher duplex ist” (W dniu pogrzebu odprawiono kilka mszy żałobnych, w tym jedną w formie duplexu), czy „Protestantische Tanspatenschaft” (Sponsorowanie protestanckie). W 1911 r. został redaktorem tego czasopisma, a po dwóch latach redaktorem naczelnym. Również w 1913 r. został mianowany, jako biskup pomocniczy, biskupim komisarzem gimnazjum państwowego w Linzu. Jego zadaniem było wówczas m.in.: dbać o katolicki charakter szkoły, dobór odpowiedniej kadry i zatwierdzanie podręczników.
Dekretem, 16 lipca 1915 r., cesarz Franciszek Józef I mianował, Gföllnera biskupem Linzu. 19 sierpnia 1915 r. papież Benedykt XV oficjalnie potwierdził bullą nominacyjną jego kandydaturę. Uroczysta konsekracja odbyła się 18 października 1915 r. z rąk kardynała Friedricha Gustava Piffla, arcybiskupa Wiednia. Kapłan jako dewizę biskupią wybrał zawołanie: Haec Est victoria, quae vincit mundum, fides nostra (Oto zwycięstwo, które zwycięża świat, nasza wiara). Pod jego kierownictwem w 1924 r. ukończono budowę katedry pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Linz, którą rozpoczął biskup Franz Joseph Rudigier. Nieustannie promował jej rozbudowę wśród wiernych. Sam niejednokrotnie był darczyńcą i zachęcał do członkostwa w tzw. Towarzystwie Budowy Katedry. Uroczysta konsekracja nowej katedry odbyła się 29 kwietnia 1924 r. W 1928 r. zwołał natomiast synod diecezjalny, który miał na celu konsolidację struktur kościelnych. 30 marca 1933 r. został mianowany „Asystentem Tronu Papieskiego” za bezwzględną lojalność wobec Rzymu i papieża. Z tygodnika „Gość Niedzielny” z 20 sierpnia 1933 r. dowiadujemy się z kolei, że biskup ten wydał rozporządzenie zmierzające do usunięcia z kościołów przedmiotów kultu masowej produkcji i zaopatrywania się tylko u artystów; żadnych figurek z wosku, gipsu, czy sztucznych kwiatów.
Jako zagorzały monarchista popierał Habsburgów. Według niego to od władcy zależy zawarcie pokoju lub trwanie w wojnie i dlatego też, popierał emisję i wykup obligacji/pożyczek wojennych, co ogłaszał na ambonie i w prasie. W latach 1916-1917 było to wsparcie finansowe dla działań wojennych monarchii. Uważał również, że oddanie dzwonów kościelnych na potrzeby działań wojennych wg dekretu z 28 maja 1915 r. to wręcz patriotyczny obowiązek duchowieństwa. Ogłaszał również zbiórki złota na cele charytatywne dla żołnierzy z Górnej Austrii. Jedna z nich odbyła się we wszystkich kościołach 18 sierpnia 1915 r. lub w kolejną niedzielę i zachęcał wszystkich wiernych do jej wsparcia.
Gföllner postrzegał koniec monarchii jako osobistą katastrofę; od samego początku odrzucał demokratyczną republikę i związaną z nią różnorodność partii. Wyraził ten pogląd w liście pasterskim z 9 grudnia 1917 r. następującymi słowami: (…) Tym, czym byliśmy dotychczas, zamierzamy pozostać: synami Habsburgów wiernymi cesarzowi, chorążymi czarno-żółtej flagi cesarskiej, ufającymi zwycięskiemu dwugłowemu orłu, wsłuchującymi się w nieskażone melodie austriackiego hymnu narodowego i cesarskiego; nie damy posłuchu zwodniczemu syreniemu śpiewowi elementów wrogich ludowi i państwu, które pragną odmówić cesarzowi tego, co cesarskie, ponieważ nie oddają Bogu tego, co boskie. Nawet po wybuchu II wojny światowej Gföllner wierzył w zmartwychwstanie monarchii: A jeśli wszystko w Europie się zawali i jeśli nadejdą kolejne wojny, pewnego dnia monarchie odrodzą się jak feniks z popiołów w całej Europie.
Gföllner, jako pierwszy austriacki biskup, ostrzegał przed narodowym socjalizmem. Już w 1929 r., a więc cztery lata przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów, nazwał ich „fałszywymi prorokami”. Jeszcze ostrzej wyrażał się o narodowym socjalizmie w liście pasterskim O prawdziwym i fałszywym nacjonalizmie 23 stycznia 1933 r. Odrzucił w nim przede wszystkim narodowosocjalistyczne stanowisko rasowe jako całkowicie niezgodne z chrześcijaństwem. Natomiast, 21 grudnia 1933 r. poparł antysemityzm; podkreślał zagrożenie ze strony Żydów w kulturze, gospodarce i polityce, a szczególnie tych, którzy byli w porozumieniu z masonerią. Chciał walczyć z judaizmem poprzez zaostrzone ustawodawstwo i administrację. Równocześnie popierał ówczesną władzę, co wyraził słowami: Każde imperium, bez względu na to, jak małe, koniecznie potrzebuje przywódcy, (…); potrzebuje organizatora, który określa cel i wybiera środki; innymi słowy, potrzebuje autorytetu, który kieruje wszystkim poprzez prawa i przepisy, przykazania i zakazy. 18 marca 1938 r. dodatkowo uznał Anschluss (aneksję Austrii przez Rzeszę Niemiecką), co potwierdził własnoręcznym podpisem na dokumencie tzw.: Uroczysta deklaracja biskupów austriackich. Próbował jednak ukryć ten fakt; z ambony ogłaszał treść tej deklaracji tylko z nazwiskami dwóch arcybiskupów (Theodora Innitzera z Wiednia i Sigismunda Waitza z Salzburga), którzy podpisali do niej przedmowę. Odmówił jednak opublikowania tego oświadczenia w gazecie diecezjalnej w Linz. W kwietniu tego samego roku nie przyjął z kolei osobiście wizyty Adolfa Hitlera w tzw. „nowej katedrze” tylko oddelegował do tego celu swojego wysłannika. Führer czuł sentyment do tego miasta, ponieważ spędził tu młode lata; tu zmarła jego matka. Gföllner odrzucił także demokrację i reprezentującą ją Chrześcijańską Partię Społeczną, co z kolei doprowadziło do rozwiązania Katolickiego Związku Ludowego.
Johannes Maria Gföllner nie dożył końca II wojny światowej. Zmarł 3 czerwca 1941 r. w Linz. Został pochowany w krypcie wspominanej już wcześniej „nowej katedry” pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Na posiedzeniu Rady Miejskiej Linzu, 25 czerwca 1956 r., podjęto decyzję o nadaniu na cześć biskupa, jednej z ulic nazwy Gföllnerstraße. Uzasadniono to tym, że: Jako biskup był szczególnie zaangażowany w działalność charytatywną Kościoła i stworzył wiele projektów, które mogą złagodzić trudności społeczne jego bliźnich w tym regionie. Jego imieniem nazwano także ulicę w miejscowości narodzin biskupa w Waizenkirchen i gminie targowej Altmünster. Jest także honorowym obywatelem 13 gmin.
W raporcie dotyczącym nazw ulic w Linz z 2022 r. Gföllner znalazł się z kolei w kategorii osób niegodnych upamiętnienia. Uzasadnieniem było to, że propagował publiczny i wpływowy antysemityzm oraz odegrał kluczową rolę w zniesieniu demokracji w Austrii. Uchwałą Rady Miasta z 2 marca 2023 r. Gföllnerstraße przemianowano na Sterneggstraße, na cześć Ernestyny von Sternegg, założycielki charytatywnego zakonu św. Elżbiety w Linzu.
Tekst: Anna Durkacz-Foremska
Artefakt kultury:
– MPH-14273 – Obligacja wojenna 5,5 %, Austro-Węgry, Wiedeń, 1916
Ikonografia:
– MPF-7860 – Biskup Johannes Maria Gföllner, Linz, 16 luty 1924 (fot. Franz Seraph Josef Weidinger).
Netografia:
– Reiter Ch., Johannes Maria Gföllner [w:] Bericht der Linzer Straßennamenkommission Auszug aus dem Gesamtbericht, Linnz 2022, s. 717-746. Dostępny online: https://stadtgeschichte.linz.at/media/biographien/biographie_gfoellner_johannes_maria.pdf [dostęp: 05.02.2026].
– Lexikon der Fotografen, vide: www.fotorevers.eu/de/ort/linz/47/ [dostęp: 04.02.2026].
– Pesendorfer F., Oberösterreich im Weltkrieg, Linz 1917. Dostępny online: https://digi.landesbibliothek.at/viewer/image/AC01054587/5/#topDocAnchor [dostęp: 06.02.2026].
Prasa:
– „Gość Niedzielny. Tygodnik dla rodzin katolickich” (Katowice) nr 34, z dnia 20 sierpnia 1933
– „Przegląd Ewangelicki” nr 14, z dnia 3 kwietnia 1938
